فن بیان،اصول سخنرانی و هنرگویندگی وگفتگو

-         با خوب شنیدن ،  ارزیاب دقیق نکته های پرسش پرسشگر باشیم و هر موضوع غریب و تازه در  سخن مخاطب را  ، در همان لحظه و جلسه ، رد نکنیم و در برابر مخاطب ، موضع مخالف نگیریم  . ( ابوعلی سینا : کلّما قرع سمعک من الغرائب فذره فی بقعة الامکان ما لم یذدک عنه واضح البرهان . الاشارات و التنبیهات : ۳ / ۴۱۸ )

-         حتی سخن بی دلیل و ناحق مخاطب را خوب بشنویم و سخن حق را مستدلّ و زیبا بگوئیم . خوشایندی و خشنودی مخاطب از سخن ناحق و بی دلیل ، ملاک و مصداق گفتگوی حرفه ای و خوب شنیدن و خوب پاسخ دادن نیست .

-         با خوب شنیدن ، نکته های تازه ای در کلام پرسشگر را جستجو کنیم و به مخاطب بگوئیم که نکته تازه ای در کلامش بود و از او تشکر کنیم .

-         هیچگاه مخاطب و پرسشگر را به دلیل عقاید خاص یا باورهای نادرست ، شماتت و سرزنش نکنیم .

-         درمقام حسن استماع ، پرحرفی متعارف مخاطب را تحمل کنیم و درمقام پاسخگوئی ، پرحرفی نکنیم .

-         خلط مبحث نکنیم . پاسخ هارا درهم و انبوه نکنیم . پاسخ باید شفاف و درست باشد .

-        خوب بشنویم و با توجه به مقصود و منظور مخاطب ، به پرسش او پاسخ دهیم . نه به آن چه سؤال نکرده و نخواسته . چه ناگوار است که مخاطبی در حضور حضّار ، از سخنران انتقاد کند که به سؤالش ، دقیقا توجه نکرده است .

-         پاسخ منطقی و درست ارائه کنیم . آن چه می دانیم بگوئیم و از اظهار نظر درباره آن چه نمی دانیم و در حوزه تخصص ما نیست ، خودداری کنیم و بگوئیم : نمی دانم . ( لا ادری نصف العلم )

-         در شنیدن ، زیبا شکیبا ئی کنیم ؛ و در پاسخ دادن ، دقیق و صبورو پر حوصله باشیم . شتاب نکنیم تا بتوانیم پاسخی درست ارائه کنیم . گاهی چند پرسش در یک پرسش مخاطب است . خوب بشنویم و به همه موارد پاسخ دهیم .

-         چه بسا با خوب نشنیدن کلام دیگران ، محکوم می شویم گر چه دلائل در اختیار ما و حق با ماست و چه بسیار ، پاسخ مخاطب ، نهفته در پرسش اوست و با خوب شنیدن ، می توان به کمک نکته های سؤالش ، پاسخ داد  .

-        با خوب شنیدن ، به شخصیت و سخن مخاطب احترام بگذاریم و پیش از اتمام پرسش مخاطب و انعقاد کلامش ، اقدام به پاسخگوئی و اظهار نظر نکنیم .

-         مخاطب را در کامل شدن جمله اش کمک نکنیم مگر خودش مایل باشد .

-         پیش از آن که متوجه مقصود مخاطب نشده ایم ، پاسخ ندهیم . مخالفت نکنیم و ناآگاهانه ، به داوری ننشینیم .

-         خوب بشنویم و ساکت باشیم تا حرف و پرسش مخاطب تمام شود . همزمان با صحبت کردن مخاطب صحبت نکنیم . از او بپرسیم سخنش تمام شده ؟ سپس پاسخ دهیم .اگر پرسش مخاطب نا مفهوم بود ، با احترام از او بخواهیم پرسش را تکرار کند .

-         پرسش مخاطب را تکرار کنیم تا یقین کند به حرفش خوب گوش داده ایم و شنونده خوبی هستیم .

-         ضمن خوب شنیدن ، در صورت امکان ، نکته های مهم پرسش مخاطب را یادداشت کنیم . ( البته به خوب شنیدن صدمه ای نزند و تمرکز لازم را داشته باشیم )

-         از مخاطب ، پرسشی خارج از موضوع نکنیم .

-         اگر پرسش مخاطب ، مربوط به موضوع سخنرانی یا جلسه  گفت و گو نیست ، محترمانه تشکر و پاسخگوئی را به فرصت دیگری موکول کنیم .

-         متناسب با سن و سال ، پایگاه علمی و اجتماعی و جنسیت  و شخصیت مخاطبان ، برخورد کنیم و پاسخ دهیم . در عین حال به رعایت اصول عمومی احترام به همه مخاطبان ، پایبند باشیم .

-         از رفتار و گفتاری که به تحقیر مخاطب چه در خلوت و چه در جلوت می انجامد ، بپرهیزیم .

-        با زبان بدن ، کراهت و بی میلی خود برای شنیدن سخنان مخاطب را ابراز نکنیم .

-         چنانچه به هر دلیل ، مخاطبان و حضار به سؤال پرسشگری خندیدند ، ما نخندیم ( استفاده خوب اززبان بدن )

-         هرگز عصبانی نشویم و با فریاد و صدای بلند ، پاسخ مخاطب را ندهیم .

-         با پرسش بی جا ، ناگوار و نا به هنجار اگر مواجه شدیم ، عصبانی نشویم و خونسرد بمانیم .

-         در خوب شنیدن ، عادل باشیم . این فرصت را بین همه مخاطبان و پرسشگران و طرف های گفت و گو ، برابر ، توزیع کنیم .

-         نوبت مخاطبان را در پاسخ به پرسش هایشان ، رعایت کنیم .

-         چنانچه برای پاسخگوئی ، به زمان بیشتری نیاز داریم ، محترمانه با قراری تازه ، گفتگو را به فرصت دیگری موکول کنیم .

-         با زبان بدن ، وانمود نکنیم که برای رفتن ، شتاب داریم یا فرصتمان کم است .

-         به هنگام طرح پرسش از سوی مخاطب و به هنگام پاسخگوئی به او ، ساکن و ثابت باشیم و محل استقرار را ترک نکنیم .

-        با متانت و آرامش ، سخنان مخاطب را خوب بشنویم و به مخاطبان و پرسشگران نا آرام و بیقرار ، آرامش خودرا منتقل کنیم .

-         زبان بدن ما ، در موقعیت های حساس ، گویا تر از زبان دهان ماست . هنگامی که با دقت ، سخنان مخاطب را خوب می شنویم و یا پاسخ اورا می دهیم ، روبروی او بایستیم ، با گوشی همراه خود شماره گیری نکنیم ، به سقف و آسمان و اطراف نگاه نکنیم ، کیف خود را جستجو نکنیم ، سر و صورت خودرا بی مورد نخارانیم ، با شخص دیگری سخن نگوئیم ، سرگرم نوشتن مطلبی نشویم  ، با طرح پرسش انحرافی ، مسیر پرسش و سخن اورا تغییر ندهیم و ..

-         هنگامی که مخاطب سخن می گوید و ما پاسخ می دهیم ، با چشمانی مهر آمیز ، به چشمانش نگاه کنیم تا احساس کند دوستش داریم و کلام او برای ما ، ارزش بالائی دارد .

-         اگر ویژگی های مثبتی در پرسشگر پیداست ، یاد آور شویم . ( ویژگی هائی مانند : ریزبینی ، نکته سنجی ، خنده روئی ، رعایت نوبت ، واگذاری نوبت به دیگری ،  صدای خوب و رسا ، بیان زیبا ، توجه دقیق ، خوب شنیدن ، اطلاعات وسیع ، لباس هماهنگ و مناسب و ... )

-         به روح حساس و ظریف نوجوانان و جوانان پرسشگر ، توجه بیشتری داشته باشیم .

-         با رفتارمان ، خوب پرسیدن و خوب گوش دادن را به مخاطب نا آگاه ، آموزش دهیم .

-        با رفتار و شیوه مناسب ، مخاطب را آموزش و عادت دهیم به قصد یاد گرفتن بپرسد نه برای آزردن و خطا گرفتن و یا سنجش اندازه فضل و اطلاعات ما .

-         خطاب به مخاطبان پرسشگر و در پاسخ به سؤال بی مورد و بی دلیل آن ها و یا خطاب به مخاطبان نا آرام و اخلال گر ، هرگز از این عبارات که دور از شأن یک سخنران حرفه ای است ، استفاده نکنیم : " مزخرف است ... "  ،  " چرند است ...  " ،  " وقت جلسه را نگیرید ... " ،  "  بنشینید ... حرف نزنید... ساکت باشید ... "  ،  " بیشتر مطالعه کنید ...  "  ،  " می توانید جلسه را ترک کنید ...  "  ، "  چه ربطی به موضوع بحث ما داشت ...  "  ،  " با شما بحثی ندارم ....  "  ، " اشتباه گفته اند ... "  ،  " کی به شما اجازه حضور در این جلسه را داده ...  "  ،  "  بیرونش کنید ....  "   و امثال این عبارت ها .

-         در تمام مدت شنیدن سخنان مخاطبان و پاسخگوئی به پرسش ها ، لبخند صمیمی و طبیعی را فراموش نکنیم .

-         از زبان بدن ، آنگونه که خوشایند مخاطب است ، استفاده کنیم .

-         وانمود نکنیم که خسته ایم .

-         اگر دست پرسشگر و مخاطب در دست ماست ، تا او دست خودرا نکشیده ، دستش را رها نکنیم .

-         به گونه ای بشنویم و پاسخ دهیم و برخورد کنیم تا مخاطبان به طرح پرسش ها و انجام گفت و گوهائی مثبت و سازنده ، تشویق شوند .

-         یادمان باشد که بزرگان فرموده اند : " حسن الاستماع نصف العلم " خوب شنیدن ، نیمی از دانش است .

-         شنونده خوبی باشیم . آنقدر خوب که در وصف ما بگویند : زیبا سخن گفت و زیباتر از آن ، سکوت کرد ، شنید و پاسخ گفت .

-         رعایت دقیق اصول و ادبیات هنر خوب گوش دادن به سخنان و پرسش های شنوندگان ، فرصت مغتنمی برای سخنران است تا در مرحله اقناع و ترغیب ، ضمن تصرف پایگاه های بالاتر و محکم تر اجتماعی در میان مخاطبان ، قلب آنان را نیز معتقد و عقلشان را متقاعد کند .

چند حدیث

امام على عليه السلام :

مِن بُرهانِ الفَضلِ صائبُ الجَوابِ . 

از نشانه‏هاى فضل و دانش ، پاسخ درست است .

غررالحکم : 9417

امام على عليه السلام :

دَعِ الحِدَّةَ وتَفَكَّرْ في الحُجَّةِ وتَحفَّظْ مِن الخَطَلِ ، تأمَنِ الزَّلَلَ . 

تندى را كنار بگذار و در دليل بينديش و از ياوه‌‏گويى خود را نگه دار ،

تا از لغزش در امان مانى .

غررالحکم : 5136

امام باقر عليه السلام - در پاسخ به سؤال از حجّت خدا بر بندگان - :

أنْ يَقولوا ما يَعْلَمونَ ، ويَقِفوا عِند ما لا يَعْلَمونَ . 

اين است كه آنچه مى‏دانند بگويند و از اظهار نظر پيرامون آنچه نمى‏دانند خوددارى ورزند 

التوحید : 459 / 27

امام على عليه السلام :

تُعرَفُ حَماقَةُ الرّجُلِ في ثلاثٍ : في كلامِهِ فيما لا يَعْنيهِ ، وجَوابِهِ عَمّا لا يُسألُ عَنهُ ، وتَهَوُّرِهِ في الاُمورِ . 

حماقت مرد از سه چيز شناخته مى‏شود : ياوه گويى ، پاسخ دادن به چيزى كه

از او سؤال نمى‏شود و بى‏باكى و تهوّر در كارها .  

غررالحکم : 4542

امام على عليه السلام :

لا تَرُدَّ على‏ النّاسِ كلَّ ما حَدّثوكَ ؛ فكفى‏ بذلكَ حُمْقاً . 

سعى نكن هرچه مردم براى تو مى‏گويند ردّ كنى كه براى نشان دادن حماقت همين بس است .

غررالحکم : 10251

پيامبر خدا صلى الله عليه وآله :

حُسنُ المَسألَةِ نِصفُ العِلمِ . 

خوب پرسيدن ، نيمى از دانش است .

تحف العقول : 56

پيامبر خدا صلى الله عليه وآله :

العِلمُ خَزائنُ ومَفاتِيحُهُ السُّؤالُ ، فَاسألُوا رَحِمَكُمُ اللَّهُ فإنّهُ يُؤجَرُ أربَعةٌ :
السائلُ ، والمُتَكلِّمُ ، والمُستَمِعُ ، والُمحِبُّ لَهُم . 

دانش گنجينه‏هايى است و كليدهاى آن پرسش است ؛ پس ، خدايتان رحمت كند ، 
بپرسيد ، كه با اين كار چهار نفر اجر مى‏يابند : پرسشگر ، پاسخگو ، شنونده و دوستدار آنان .

تحف العقول : 41

امام على عليه السلام :

إذا ازْدَحَمَ الجَوابُ خَفِيَ الصَّوابُ . 

هرگاه پاسخ ها درهم و انبوه شود ، پاسخِ درست پوشيده ماند . 

نهج البلاغه : حکمت 243

امام صادق عليه السلام :

مِن أخلاقِ الجاهِلِ الإجابَةُ قَبلَ أنْ يَسمَعَ ، والمُعارَضَةُ قَبلَ أنْ يَفْهَمَ ، والحُكْمُ بما لا يَعْلَمُ 

يكى از خويهاى نادان اين است كه قبل از شنيدن (مطلب) پاسخ مى‏دهد
و پيش از آن كه (مقصود گوينده را) بفهمد به مخالفت بر مى‏خيزد و ندانسته داورى مى‏كند .

اعلام الدین : 303

امام على عليه السلام :

مَن أسْرَعَ في الجَوابِ لَم يُدرِكِ الصَّوابَ . 

هر كس در جواب دادن شتاب كند ، پاسخ درست را نيابد .

غررالحکم : 8640

امام على عليه السلام :

لا خَيرَ في الصَّمتِ عَنِ الحُكمِ ، كما أنّهُ لا خَيرَ في القَولِ بالجَهلِ . 

در فروبستن زبان از حكمت ، خيرى نيست ؛ همچنان كه در ندانسته سخن گفتن ، 
خيرى نمى‏باشد . 

نهج البلاغه : حکمت 182

امام على عليه السلام :

مَن أحسَنَ الاستِماعَ تَعَجَّلَ الانتِفاعَ . 

هركه خوب گوش كند ، زود بهره‏مند شود . 

غررالحکم : 9243

امام على عليه السلام :

إذا لَم‏تَكُن عالِماً ناطِقاً فَكُن مُستَمِعاً واعِيَاً . 

اگر دانشمندى گويا نيستى ، پس شنونده‏اى شنوا باش . 

غررالحکم : 4090

امام صادق عليه السلام :

إنَّ مَن أجابَ في كُلِّ ما يُسألُ عَنهُ لََمجنُونٌ . 

هر كس به هر سؤالى كه از او مى‏شود پاسخ دهد ، ديوانه است . 

بحارالانوار : 2 / 117 / 15

پيامبر خدا صلى الله عليه وآله - در سفارش به ابوذر - :

يا أبا ذَرٍّ ، إذا سُئلتَ عن عِلمٍ لا تَعلَمُهُ فَقُل : لا أعلَمُهُ تَنجُ مِن تَبِعَتِهِ ، 
ولا تُفْتِ بما لا عِلمَ لكَ بهِ تَنجُ مِن عَذابِ اللَّهِ يَومَ القِيامَةِ . 

اى ابوذر ! اگر درباره چيزى از تو سؤال شد كه نمى‏دانى ، بگو : نمى‏دانم ،
تا از پيامدهاى آن خلاص شوى و درباره آنچه نمى‏دانى فتوا مده ، تا از عذاب خدا 
در روز قيامت نجات يابى . 

مکارم الاخلاق : 2 / 364 / 2661

امام على عليه السلام - در پاسخ به مردى كه از آن حضرت سؤالى مشكل آفرين پرسيد - :

سَلْ تَفَقُّهاً ، ولا تَسْأل تَعَنُّتاً ؛ فإنّ الجاهِلَ المُتَعَلِّمَ شَبيهٌ بالعالِمِ ، وإنَّ العالِمَ المُتَعَسِّفَ (المُتَعَنِّفَ) شَبيهٌ بالجاهِلِ المُتَعَنِّتِ . 

به قصد ياد گرفتن بپرس ، نه براى آزردن و خطا گرفتن ؛ زيرا جاهلى كه درصدد آموختن
باشد همانند عالم است و عالمى كه در بيراهه قدم نهد همچون جاهلى است كه به قصدخطا گرفتن مى‏پرسد . 

نهج البلاغه : حکمت 320