ترک عادت موجب مرض است
مطالعات ، تجربه ها و تمرین های ضروری برای تدریس ، سخنرانی ، گویندگی ، گفتگو ، مناظره ، مجریگری ، مباحثه ، مذاکره و مصاحبه استخدامی و رسانه ای .
۴۶ - تمرین برای ترک عادت های نامناسب هنگام سخنرانی و گفتگو
۴
«ترک عادت موجب مرض است»
«عادت» (محور این مثل) فرق عادت با صفات ذاتی، چگونگی تشكیل عادت، تقویت و خاموشی آن از جمله مباحث مربوط به حوزه روانشناسی است و تخصصا از این مختصر فراتر; اما در حد اختصار این كه:
روان شناسان در ایجاد صفات و یادگیریهای انسان دو عامل «وراثت» و «محیط» را دخیل میدانند و در توضیح این دو میگویند:
تمام صفات و ویژگیهایی كه هنگام تشكیل نطفه از طریق ژنهای پدر و مادر به فرزند منتقل میگردد . صفاتی است كه پی ریزی آنها را بایستی در حوزه وراثت دانست مانند استعدادهای ذاتی، عقب ماندگیهای ذهنی و ... عوارض جسمانی ای مثل كوری، كری و برخی شاخههای هنری در این هنگام منتقل نمیگردند . بنابراین «وراثت» مجموع صفاتی است كه هنگام تشكیل نطفه به فرزند منتقل میگردد .
«محیط» به عواملی گفته میشود كه از بیرون بر موجود زنده تاثیر میگذارند . این عوامل كه گاه در ایجاد صفات و ویژگیهای شخصی اثر تعیینكنندهای دارند از تنوع فراوانی بهرهمند هستند . ایجاد عادت از طریق تاثیر عوامل بیرونی شكل گرفته، شخصیت فرد را تشكیل میدهد . این عادتها در حركات شخصی از جمله نشست و برخاست، سلام وتعارف با دیگران و كلا در تعاملات فردی اجتماعی نمود و تجلی پیدا میكند .
بنابراین عادت كه اصطلاحا طبیعت ثانوی شخص گفته میشود - یادگیریهای محیطی هستند كه بخشی از شخصیت فرد را تشكیل میدهند . این یادگیریها - حتی اگر در ابتدای تشكیل با زحمت و سختی اعمال شدهاند - به مرورزمان بدون زحمت و كاملا طبیعی در حركات شخص مشاهده میگردند .
عادتها بر اثر استمرار و تشویق تقویت میشوند كه به این فرایند «تقویت عادت» میگویند و هرگاه عوامل ترك آنها فراهم گردد . از وجود شخص رختبر میبندد كه به این حالت «خاموشی عادت» گفته میشود .
چند جمله بالا را به عنوان مقدمه این مثل داشته باشید تا نقبی به جنبههای مختلف آن بزنیم:
هرگاه معنای این مثل معروف را این بدانیم كه ترك عادتها با سختی و مشقت همراه است اما ممكن و شدنی است، نكتهای است كه در درستی آن تردید و شكی روا نیست، زیرا اگر عملی هرچند جزئی مانند پلك زدنهای مستمر یا قهقهه در هنگام خنده و مواردی از این دست طبیعت ثانوی شخص گردد، ترك آن با سختی همراه است، چه برسد به ترك عادتهای بزرگ مثل اعتیاد یا تندخوانی اما مطلب آن حالت كه عدهای برای توجیه حركات ناشایستخود یاد دیگران و برای فرار از زحمت ترك این عادتها در پشتسنگر این مثل مخفی میشوند، ترك هرگونه عادت را امری محال دانسته و از این مثل برای استمرار حركات ناپسند خود سرپوشی محكم درست میكنند . همین سرپوش و توجیه برداشتسؤالی است كه از این مثل دارند .
بایستی میان سختبودن ترك عادت با محال بوندآن قائل به تفكیك شد . ترك عادت سخت است نه محال; اگرچه برخی اشعار و مثلها آن را محال داشتهاند; اما این ظاهر قضیه و به قول معروف منظور شاعر سختبودن ترك عادت است، نه غیرممكن بودن آن، سعدی میگوید: خوی بد در طبیعت كه نشست
نرود جز به وقت مرگ از دستتوسل و تمسك به این مثل زمانی خطرناك جلوه میكند كه ترك عادتهای خلاف شرع كاری غیرممكن تلقی گردد، عادتهای ویرانگری شبیه شرب خمر، استعمال موادمخدر، غیبت دیگران، سخن چین، حسادت و عادتهایی از این دست .
تصور كنید هرگاه كسی گریز از این صفات و عادتها را با استناد به این مثل غیر ممكن بداند، ارتباط او با دیگران در این دنیا چگونه است و در آخرت چه سرنوشتی خواهد داشت؟!
در متون دینی به توبه كه زیباترین فرایند ترك عادت است و یا به هجرت از گناه كه شكل دیگری از همین نكته میباشد، سفارش فراوان شده است . محور این سفارش ترك عادت است .
امام علی ( علیه السلام) فرمود: برخی میگویند مهاجرت كردهایم در حالی كه مهاجرت واقعی نكردهاند . مهاجران واقعی كسانیاند كه ازگناهان هجرت میكنند و مرتكب گناه نمیشود» (1)
اگر ترك عادتها امری غیر ممكن بود، توبه و هجرت از گناه كه در حقیقت ترك عادت به حساب میآیند، تا این اندازه توصیه و سفارش نمیشد . وانگهی تربیت كه در بسیاری از موارد همراه با او نهادن و ترك عادتهای قبلی و ایجاد عادتهای جدید است . امری لغو و بیهوده مینمود . تاكید بر هجرت از گناه و توبه، و نیز تربیت گویای غیر ممكن نبودن ترك عادتهای قبلی است، اگر چه گاه بسیار سخت است و اصولا ارزش كار در تحمل همین سختی هاست .
ترك عادتهای ناپسند ضرورتی اجتنابناپذیر برای نیل به سعادت و بهروزی در دو عامل است .
از نظر امام علی ( علیه السلام) عادتهای ناپسند همچون حاكمی قدرتمند بر صاحبش حكمرانی میكنند از دیدگاه آن حضرت، هرگاه شخص در راه اصلاح خود كه در بسیاری از موارد با ترك عادتهای ناپسند ملازم استبكوشد، سعادتمند میگردد . (2)
ماكس میگوید: «عادتهای منفی كه برایتان كار نمیكنند عقب بزنید و عادتهایی كه برایتان كار مثبت انجام میدهند تشویق كنید . به خاطر داشته باشید كه اگرچه برخی عادتهای قویا شما را در برگرفتهاند، با این حال شما میتوانید با آنها بجنگید و مبارزه كنید تا شاهد پیروزی را در آغوش بگیرید ...» (3)
فرایند ترك عادتهای ناپسند
ترك عادتهای ناپسند، همواره طی فرایندی خاص صورت میگیرند . هرگاه مراحل این فرایند كلی در جای خود پیموده شوند . و نهادن هر عادتی ممكن خواهد بود . در یك نگرش كلی میتوان این فرایند را متشكل چهار مرحله دانست .
اول: شناخت عادتهای ناپسند از عادتهای پسندیده، بدون این شناخت نمیتوان گامهای بعدی را برداشت . البته شناختبرخی عادتهای ناپسند پیچیده نیست; اما در بسیاری از موارد صاحب یك عادت ناپسند از وجود آن در خود اطلاع ندارد، چه برسد به آگاهی از زشتی آن عادت، خصوصا این كه اصولا دیگران بیشتر و بهتر از خود شخص میتوانند به وجود یك عادت ناپسند در ما پی ببرند . به تعبیر اندرو میتوس، كسی كه سیر میخورد خودش بوی سیر را احساس نمیكند . (4) بنابراین اولین گام برای ترك عادتهای ناپسند، شناخت و تمیز دادن آنها از صفات و عادات پسندیده است .
دوم: ضروروت تغییر عادت ناپسند و جایگزین كردن عادتهای نیكو به جای آنها دومین مرحله این فرایند كلی است . شخص بایستی ضرورت تغییر عادتهای ناپسند را باور كنید . بدون احساس این ضرورت نمیتوان انگیزهای اساسی برای تغییر عادتها ایجاد نمود .
مرحله سوم: این فرایند ایجاد انگیزه تغییر عادت است . هنگامی كه شخص ضرورت تغییر عادتها را دریافت، انگیزههای مادی یا معنوی رسیدن به برخی موقعیتها، سلب برخی نگرشها از خدا و عواملی از این دست میتوانند انگیزههایی اساسی برای تغییر و تبدیل عادتها قلمداد گردند .
چهارمین مرحله برای ترك و وانهادن عادتهای ناپسند و جایگزینی عادتهای پذیرفته شده و تكرار و تمرین است . همانطور كه گفته شده عادتها بر اثر تمرین در وجود شخص تقویت و نهادینه میشوند . تمرین در عدم ارتكاب عادت قبلی و ارتكاب عادت جدید موجب زوال و خاموشی عادت پیشین و تقویت صفات نو در شخص میگردندو البته در این بخش از فرایند، نقش اساسی با اراده فرد میباشد . بدون بهرهمندی از ارادهای قوی نمیتوان در این مرحله سربلند بیرون آمد .
رسول خدا ( صلی الله علیه و آله) فرمود: «پایداری مرد با ایمان از كوه بیشتر است»
گوته میگوید: «كاری نیست كه نتوان آن را از طریق اراده پیش برد . مشكلاتی كه برای من پیش آمدهاند، همه را از طریق اراده حل كردهام و بالاخره ژان ژاك روسو بزرگترین تفاوت میان انسان و حیوان را اراده و اختیار انسان میداند .
براساس آنچه گفته شد: ترك عادتهای ناپسند طی فرایندی متشكل از چهارمرحله صورت میگیرد: شناخت عادتهای ناپسند و تمیز آنها از عادتهای نیكو، ضرورت تغییر كردن عادت، ایجاد انگیزه در وانهادن و ترك عادت و جایگزین كردن عادتهای مطلوب تكرار و تمرین در خودداری از كاری كه قبلا به صورت عادت درآمده و تكرار عملی كه به عنوان جایگزین در نظر گرفته شده است .
این بحث را بابیان حكایتی كه شهید مطهری در خصوص مرحوم آیت الله حجت - از مراجع تقلید - نقل میكند به پایان میبریم .
مرحوم آیت الله حجت - به كشیدن سیگار به سختی عادت داشت; به همین دلیل بیماری ریوی گرفت . دكتر معالج پس از معاینه ایشان را از كشیدن سیگار بر حذر داشت; اما مرحوم حجتبه شوخی گفت: سینه را برای كشیدن سیگار میخواهم; در عین حال تصمیم قطعی گرفت كه كشیدن سیگار را ترك كند . از آن پس لب به سیگار نزد .
آری، ترك عادتها هرچند در وجود شخص ریشه دوانده باشد، امری سخت و نفسگیر است; اما محال و غیر ممكن نیست . مثال «ترك عادت موجب مرض است» را سرپوشی برای استمرار عادتهای ناپسند قرار ندهیم .
پینوشتها:
1 . تفسیر نمونه، ج 4، ص 93
2 . غررالحكم و درالكلم
3 . قدرت اندیشه و تفكر، ماكس ول، مترجم، مصطفی رحیمینیا
4 . درخت دوستی بنشان، اندر و میتوس، مترجم افضلینیا
ابوالفضل علیدوست ابرقویی / دیدار آشنا شماره 42
مثل خردمندان فكر كنيد اما با مردم به زبان خودشان حرف بزنيد.