فن بیان،اصول سخنرانی و هنرگویندگی وگفتگو

وبلاگ ، منبرهای دیجیتال (5)

نوشته : استاد رضا بابائی ، پژوهشگر و مسئول انجمن قلم حوزه علمیه

دیگر آنكه وبگردان گونه ای از مخاطبان اند كه تا با آنان زندگی مجازی خود را نیاغازیم، قادر به تأثیرگذاری بر آنان نیستیم. به سخن دیگر، آنكه به قصد تبلیغ مرام و باورهای خود یا انتقال احساسات درونی خویش به میان وبلاگ ها می آید، تنها در صورتی توفیق را نصیب خواهد برد كه به این قصد و غرض اكتفا نكند؛ یعنی بیشتر برای همزیستی هم دلانه و همراهی مهربانانه، به وبلاگستان حضور دوستانه رسانده باشد و برای تأثیرگذاری هرگز نباید عجله كند. آنكه می آید تا فقط حرف خود را زده باشد و دیگر هیچ. پارازیت وار از محل توجّهات جدّی و حرمت آمیز دور خواهد ماند. مبلغ وبلاگ نویس یا وبلاگ نویس آرمان گرا، تا مدت ها به مسالمت در میان وبلاگ نویسان زندگی نكرده باشد و حسن ظن همگان را برنینگیخته باشد، حضوری محسوس و مؤثر نخواهد داشت.

بنابراین: در جهانِ پنجره ها كه دیوارهای آن نیز خاصیتِ در دارند و به حق آن را رایاسپهر (CyberSpace) نامیده اند، نباید كاربر صرف و ساده ای بود كه فقط دریافت می كند، در این ضیافت جهانی، حضور كاربرانه ی محض، ما را با حجم اندوهی از داده ها روبه رو می كند كه حتی فقط مدیریت و طبقه بندی آنها توش و توانی برای ما باقی نمی گذارد. می توان در این ساحت بیكرانه، نه كاربری منفعل، كه اندیشه گری فعّال نیز بود. شهروندان اینترنت، همگی مصرف كنندگان بی اراده ای نیستند كه جز خواندن و دیدن و شنیدن كاری نداشته باشند؛ آنان می توانند بیش از تأثیری كه می پذیرند، جهان را تغییر دهند و به درجه ای از سعه ی وجودی نایل آیند كه رشك همه ی خدایان المپ باشند. وبلاگ ها، بازترین دروازه های اینترنت به روی كسانی است كه بسندگی به مقام كاربری رادون شأن و آرمان های خود می دانند.

به هر روی و به چندین جهت منطقی و دلیل عرفی، اندیشه گران را گریز و گزیری از ورود به دنیای پرهیاهوی وبلاگ ها نیست:

۱. امكانات فراوان و متنوعی كه این پدیده به مدد شبكه جهانی اینترنت و آخرین فناوری های دانش ارتباطات، در اختیار كاربر خود می گذارد.

۲. تنوع مخاطبان و ایجاد رابطه ی زنده و بسیار نزدیك با میلیون ها چشم سرگردان ونگران كه صبح تا شب در مقابل مانیتور در پی یافتن مطالبی برای خواندن و اندیشیدن یا وقت گذرانی هستند.

۳. امكان ارتباط پویا، متقابل و دوسویه با مخاطبی كه نمی شناسیم؛ آنان كه دستی در مقوله تبلیغ و اطلاع رسانی مدرن دارند، نیك می دانند كه هر قدر بتوان ارتباط سریع تر و زنده تری با دیگران برقرار كرد، موفقیت های بیشتری را می توان نصیب برد. اكنون نباید تبلیغ كیش و ترویج آرمان را با سخنرانی و مقاله پردازی یكسان انگاشت. تبلیغ دینی، فرایندی بسیار پیچیده و حساس و آسیب پذیر است كه بدون توفیق در برقراری ارتباط زنده و نزدیك با مخاطب، كارمد و كامیاب نخواهد بود.

۴. مبلغان هماره باید آشنایی خود را با خواسته ها، دل مشغولی ها و حساسیت های فكری و روحی مخاطبان خود، افزایش دهند. از آن جا كه نویسنده و خواننده ی وبلاگ می توانند هویت خود را ناشناخته نگه دارد، این امكان فراهم می شود كه هر دو، به دور از تعارفات معمول و محافظه كاری های زیان بار سخن بگویند. این گونه بی ملاحظگی های مثبت، مبلغ را سریع تر و كارآمدتر از روش های معمول، به گرانی گاه ها می رساند و در وقت و توان او صرفه جویی می كند. وبلاگ نویسی كه درد دین دارد و متكی به اندیشه ی خود است، جز به زخم ها نمی اندیشد و گردیدن گرد گره های كور، شغل او است.

۵ . وبلاگ به دلایل بسیاری كه برخی را باز گفتیم، چنان جایگاهی در ایران یافته است كه شگفتی جهانیان را نیز برانگیخته است. این جایگاه و گستره حیرت انگیز، نویسندگانی را كه دغدغه دین گستری دارد، سالیانی است كه به خود می خواند این است و جز این نیست كه بی اعتنایی و بی مبالاتی در برابر جهان فراخ و جنجالی وبلاگ ها، میدان بزرگی را برای تاخت و تازهای هوشمندانه و امروزین، از دست مبلغان و مروجان هر كیش و مرامی می گیرد و آنان را به خلوت های سرد و تاریك فراموشی تبعید می كند.

۶ . ناگفته نماند كه اینترنت و همه ی فرزندان آن، مانند وبلاگ، ماهیت ابزاری دارند و همچون دیگر ابزارهای بشری، كاركردی جز افزایش سرعت و توسعه و كارآمدی ندارد. بنابراین نمی توان هماره شكست یا توفیق خود را به گردن آن بگذاریم ؛ زیرا «ابزار» همان گونه كه از ماهیت و طبیعت آن بر می آید. در مرتبه دوم اهمیت و كارآیی است. پیش از آن، باید در اصلاح اندیشه و روش های ذهنی خود بكوشیم. ابزار، هر چه قوی تر و كارآمدتر باشد، فقط در برآوردن آنچه از او خواسته می شود، موفق تر است. همین ذهنِ مشوش و ناهمگون با نیازهای واقعی انسان معاصر، با ورود به محیط های اكتیوی همچون اینترنت، تشویش وناهمگونی خود را بیشتر آشكار می كند. بدین رو نباید درمان همه ی دردهای خود را در تبدیل ابزارهای سنتی به ارتباطات مدرن جستجو كنیم. پیش از آن باید اندیشه ی خود را باز سازیم و كاستی های آن را بشناسیم و ناراستی هایش را اصلاح كنیم.

۷. در این نوشتار عیب می را نگفته، هنرش را گفتیم. جا دارد كه در تحقیق و نوشته ای دیگر، به زیان ها و آسیب های وبلاگ كه برخی اجتناب پذیر و برخی ناگزیر است، نیز پرداخت.

اكنون همین قدر می افزاییم كه این رسانه ی غول آسا كه از چراغ جاوی اینترنت سربرآورده است، آسیب های فراوانی نیز به زبان، فرهنگ و هنجارهای انسانی زده است. گسیختگی افسار نثر، انتحال(سرقت علمی)، ارضای شهوت شهرت طلبی برخی و هنجارشكنی های بی حد و مرز، از آن جمله است. خوانندگان و وبگردان، نیك می دانند كه در میان هزاران وبلاگ، كمتر می توان قلم ها و اندیشه هایی را جست كه برخوردار از سلامت و صلابت باشند. البته در جنب آن همه آلودگی های قلمی و تصویری، محیط های بسیاری را نیز می توان یافت كه از زبان گویا و اندیشه پویا برخوردارند و این دنیای مجازی و موازی را لذت بخش می كنند.

ناگفته نماند كه جهان شیشه ای اینترنت، همچنان كه مجازی است، موازی نیز هست. یعنی اگر چه شهری است با قوانین و هنجارهای خود، اما جدا از دنیای واقعی نیست. آلودگی هایی این دنیای سبك سر، آیینه ای است محدّب كه بیرون از خود را در ابعادی بزرگ تر نشان می دهد. با این همه باید انصاف داد كه اینترنتِ ایرانی، اگر چه تمایلی به تسلیم شدن در برابر قانون های رسمی را ندارد، اما از مراعات قوانین نانوشته و نامرئی نیز ناگریز است. وبلاگ نویسان نیك می دانند كه حیات اینترنتی و اعتبارشان در این شهر آشفته، به گردن نهادن در برابر مقرارتی است كه خاستگاه های انسانی و عرفی دارند. این مقررات اگرچه بر روی هیچ كاغذی نیامده است و اگر آمده، حكم سند برای دادگاه و قاضی را ندارد، اما گاه چندین برابر قوانین كاغذی، كارایی و هیبت دارند .زیرا همه ی شهروندان وبلاگستان اینترنت، ارزیابان وناظران یكدیگرند و در این میدان فراخ، به عدد بازیكنان، داورانی در جنب و جوش اند كه همیشه دست در جیب دارند.

۸ . به زعم نگارنده، مدیران ارشد حوزه های علمیه و یا هر نهاد دیگری كه دین و كاركردهای دینی را برای انسان معاصر، همچنان ضروری و بی بدیل و رقیب می دانند، باید هر چه زودتر به سوی تشكیل مجالسی پیش روند كه در آنها منابر دیجیتال بر پا است. منبر، نخستین و مؤثرترین رسانه اسلامی در همه ی ادوار تاریخی بوده است. این رسانه ی ارجمند كه همچنان پویا و گویا است، هرگز جایگاه خود را در میان متدینان و صاحب دلان از كف نخواهد داد؛ اما به تنهایی نیز قادر به كشیدن بار تبلیغ دینی بر دوش خود نیست. اهتمام انحصار طلبانه به یك یا دو رسانه موجود، گرهی از كار فروبسته ما نمی گشاید، كه بر ناهمگونی ما با دنیایی كه در آن زندگی می كنیم، می افزاید. اگر روزی توانستیم همه ی مخاطبان بالقوه خویش را به استفاده از یك رسانه یا استقبال از یك نوع برنامه ی تبلیغی قانع یا مجبور سازیم، بسندگی به یك روش تبلیغی نیز موجه می نمود؛ اما یك دست سازی مخاطبان هرگز در امكان نخواهد بود و حوزه های دینی هماره باید خود را برای حضور در محیط های نو و بكر آماده كنند؛ زیرا غیبت از هر مسابقه ای، به معنای واگذاری آن به رقیبان است.

تجربه به ما آموخته است كه چنین فعالیت هایی در حوزه، بدون مقدمه چینی های رسمی و زمینه سازی های معنوی، امكان وقوع نخواهند یافت. هر چند دیریا زود دانش آموختگان حوزه، خود بدان سو خواهند رفت .اما حضور خود جوش، با همه امتیازاتی كه دارد، به كُندی صورت می گیرد و ما علی الرسول الا البلاغ.

پی نوشت ها

۱. برخی تارنوشت را مناسب ترین ترجمه فارسی برای «وبلاگ» می دانند.
۲. این شماره سنجی و بسامدگیری را یكی از مؤسسات وابسته به بی بی سی گزارش كرده است. ر.ك: سایت انگلیسی بی بی سی، اول دسامبر ۲۰۰۴.
۳. روزنامه شرق، ویژه نامه جمعه ۲۵/۱۰/۸۳ ، ص ۹.
۴. همان.
۵. كتاب ماه كلیات، شماره ۸۰ ـ ۷۹ (ویژه وبلاگ نویسی) رضابهبهانی، «پدیده وبلاگ»، ص ۱۲.
۶. منبع خبرگزاری ایتنا، دوم بهمن ۸۳ .
۷. ر.ك: وحید قاسمی، وبلاگستان، شهر شیشه ای، پیش گفتار، ص ۳.
۸. نمونه آشكار و مثال زدنی آن اعتراض وبلاگ نویسان و جامعه اینترنتی ایران به اطلس منتشره از سوی نشنال جئوگرافیك بود كه نام خلیج فارس را به خلیج عربی، تحریف كرده بود. خوشبختانه این اعتراض مبتكرانه اثر نیز كرد و مؤسسه مذكور را وادار به تغییر موضع كرد.
۹. ر.ك: روزنامه هموطن، ۲۱ دی ماه ۸۳ .
۱۰. ر.ك: كتاب ماه كلیات، همان، ص ۴۰۷.