فن بیان،اصول سخنرانی و هنرگویندگی وگفتگو

200 نکته ، چگونه سخنرانی کنیم ؟ (4)

در قسمت های قبل ، «100 نکته » ی نو، متنوع و خواندنی در زمینه «سخنرانی » و با عنوانهای زیرین را به قلم آوردیم:

یک . تعریف سخنرانی;

دو . اهداف سخنرانی;

سه . عوامل مؤثر در سخنرانی;

چهار . اصول سخنرانی;

پنج . نکات پیش از سخنرانی;

شش . نکات آغاز سخنرانی;

هفت . نکات هنگام سخنرانی;

هشت . نکات پایان سخنرانی;

نه . نکات پس از سخنرانی;

ده . مواد سخنرانی;

اینک «100 نکته » ی دیگر در زمینه «سخنرانی » را با عنوانهای زیرین به زیور قلم می آراییم:

یازده . شرایط سخن;

دوازده . شرایط سخنران;

سیزده . شرایط سخنرانی;

چهارده . آفات سخنرانی;

پانزده . آداب سخنرانی;

شانزده . شرایط سخن

101 - سعی کنید از جملات و عبارات گویا، کوتا، زیبا و روان در سخنرانی استفاده کنید . مثلا این جمله نه گویاست، نه زیباست، نه روان: «حضار گرامی! در ماه صیام باید از نه مفطر صوم کف نفس کنید» . به جای آن می توانید چنین بگویید: «حضار گرامی! در ماه مبارک رمضان باید از نه چیز که روزه را باطل می کنند، خودداری ورزید» .

102 - در سخنوری بکوشید که گنجینه لغات و واژگانی خود را افزایش دهید تا گرفتار کمبود الفاظ برای معانی و مقاصد خود نشوید . مثلا به جای کلمه «مقدمه » و متناسب با فضای سخن و سخنرانی، می توانید از کلمات «پیشگفتار» ، «سرآهنگ » ، «سرآغاز» ، «مطلع » ، «طلیعه » ، «طلایه » ، «درآمد» ، «دیباچه » و «سپیده » نیز استفاده کنید .

103 - درست گویی را با مطالعه و مراعات قواعد دستور زبان یاد بگیرید . به طور مثال، در پایان سخنرانی خود این گونه دعا نکنید: «خدایا! به مسؤولان ما اخلاص و به جانبازان ما صبر و رزمندگان اسلام را پیروز بگردان » ; زیرا این سه جمله از نظر «فعل » یکسان نیستند تا بخواهیم آنها را با «واو عطف » به یکدیگر عطف کنیم . پس صحیح آن است که بگویید: «خدایا! به مسؤولان ما اخلاص و به جانبازان ما صبر عنایت بفرما و رزمندگان اسلام را پیروز بگردان » .

104 - از کلمات و جملاتی استفاده کنید که تلفظ آنها برای خودتان مشکل نباشد . مثلا تلفظ «جنجال برانگیزاننده ترین » ، همانند «خواجه تو چه تجارت می کنی؟» ، دشوار است و ممکن است هنگام ادای آن، با مشکل رو به رو شوید . و از سخنانی استفاده کنید که درک معانی آنها برای شنوندگانتان دشوار نباشد . مثلا اگر سخنوری، به تناسب موضوع سخن خود، این شعر را بخواند:

ز خان و مان و قرابت، به غربت افتادم

بماندم اینجا بی ساز و برگ و انگشتال

بسیاری از شنوندگان - اگر نگوییم همه آنان - معنای کلمه «انگشتال بیمار و ضعیف و نحیف » را متوجه نخواهند شد .

105 - مواظب باشید که واژگان هر زبان و بویژه زبانهای غیر فارسی را، از نظر حروف، درست تلفظ کنید . و اگر با تلفظ درست واژگان غیر فارسی، مانند عربی و انگلیسی و فرانسوی، آشنا نیستید، از به کارگیری آنها در سخنرانی خود پرهیز نمایید و عطایش را به لقایش ببخشید . مثلا واژه فارسی «گرامی عزیز» را «گرام » ، و دو واژه عربی «تولی و تبری » را «تولی و تبری » و واژه انگلیسی فلاسک(Flask) را فلاکس، و واژه فرانسوی «کاندیدا داوطلب; نامزد» را «کاندید ساده دل; معصوم » تلفظ نکنید .

106 - دقت کنید که واژگان هر زبان و بویژه زبانهای غیر فارسی را، از نظر حرکات و اعرابها، درست تلفظ نمایید . به طور نمونه، واژه فارسی «برومند» را «برومند» ، و واژگان عربی «یا اباصالح المهدی » را «یا اباصالح المهدی » و «یا اباصالح المهدی » ، و واژه انگلیسی تورنمنت (Tournament) را «تورنمنت » ، و واژه فرانسوی «رمان: Roman » به معنای داستان بلند را «رمان » که در زبان عربی به معنای «انار» است، تلفظ نکنید .

107 - از میان چند کلمه مترادف که از نظر معنایی به هم نزدیکند، آن را که زیباتر است برگزینید . به طور نمونه، از میان کلمات «حادثه » ، «اتفاق » ، «رخداد» ، «واقعه » و «رویداد» شاید کلمه «رخداد» و سپس «رویداد» زیباترین آنها باشد، هرچند ممکن است که هرکدام از کلمات مترادف، جایگاه خاصی داشته و در همان جایگاه خاص خودشان زیباتر و مناسبتر باشند .

108 - سعی کنید از اضافه کردن بیش از حد کلمات به یکدیگر یا همان «تتابع اضافات » خودداری ورزید . مثلا بر کرسی سخن چنین نگویید: «چندین نسخه خطی در کتابخانه مدرسه فیضیه حوزه علمیه قم وجود دارد» . گفتنی است آوردن یک کلمه را با سه مضاف الیه روا دانسته اند . پس گفتن جمله بالا بدین صورت رواست: «چندین نسخه خطی در کتابخانه مدرسه (1) فیضیه (2) قم (3) وجود دارد» .

109 - توجه داشته باشید دو یا چند واژه را که با یکدیگر ترکیب شده و یا کنار هم قرار گرفته اند، درست بگویید . به طور مثال، باید به جای «ید و بیضا» ، «جر و بحث » ، «معرف حضور شما» و «قوس و قزح » بگویید: «ید بیضا دست سفید» ، «جر بحث کش دادن بحث » ، «معروف حضور شما آشنا نزد شما یا معرفی شده به حضور شما» و «قوس قزح رنگین کمان » .

110 - چنانچه در سخنرانی خود از کلمات و جملات غیر فارسی - مانند عربی و انگلیسی - استفاده می کنید، آنها را برای شنوندگانتان ترجمه و معنا نمایید . به طور مثال، اگر آیه یا حدیثی را به زبان عربی و یا جمله ای را از رمان انگلیسی «شکسپیر» می خوانید، آنها را نیز ترجمه کنید; حتی گاه باید کلمات و جملات فارسی را نیز معنا نمایید . فی المثل، آیا این شعر حافظ: «دوش دیدم که ملائک در میخانه زدند/گل آدم بسرشتند و به پیمانه زدند» نیازمند معناکردن و توضیح دادن و حتی تبیین و تحلیل نمودن نیست؟

111 - مواظب باشید که کلمات و جملات غیر فارسی - مانند کلمات و جملات عربی و انگلیسی و بویژه آیات و روایات - را درست ترجمه کنید . فی المثل، برخیها حدیث «... فان المرئة ریحانة و لیست بقهرمانة » را که در «نهج البلاغه » آمده است، چنین ترجمه کرده اند: «زن گل خوشبوست، نه پهلوان پرزور» ; در حالی که بعضی از مترجمان بر این عقیده اند که واژه «قهرمان » به معنای «پهلوان » و «نیرومند» نیست، بلکه معنای دیگری دارد .

112 - از به کارگیری کلمات و جملات و لهجه های محلی خودداری کنید، مگر آنکه در همان محل، سخنرانی نمایید و یا واقعا نتوانید بدون آن لهجه خاص، سخن بگویید . به طور نمونه، در برخی از شهرها، هنگامی که به کسی می خواهند بگویند: «مواظب باش سرمانخوری!» ، به او می گویند: «مواظب باش نچایی!» . در حالی که ممکن است شماری از مردم، معنای چنین جمله ای را متوجه نشوند .

113 - برای ظواهر و تزیین سخنان خود نیز فکر کنید و آن را در زیباترین شکل و قالب بیان نمایید; زیرا گاه مواد سخن برای دو سخنور یکسان است، اما شکل و قالبی که هر یک از این دو به سخنان خود می دهند، سخنرانی شان را متفاوت تر و زیباتر می کند . به طور نمونه، چنانچه در سالگرد ارتحال حضرت امام خمینی قدس سره به مخاطبانتان بگویید: «حیف شد که امام از میان ما رفت و او را خوب درک نکردیم!» ، معمولی سخن گفته اید; اما در صورتی که این شعر «حافظ » را برای آنان بخوانید: «شربتی از لب لعلش نچشیدیم و برفت/روی مه پیکر او سیر ندیدیم وبرفت; گویی از صحبت ما نیک به تنگ آمده بود/بار بربست و به گردش نرسیدیم و برفت » ، به سخن خود شکل و قالب زیبایی داده اید .

114 - سخنانتان را طوری به کار برید که عوام بفهمند و خواص بپسندند . مثلا این سخن ممکن است مورد پسند خواص باشد، اما عوام آن را نفهمند: «خمینی هم خم است و هم می است و هم نی است » و یا حتی برخی از آنان ندانند که کلمه «خمینی » به شکل جدا - جدا و با اندکی دگرگونی، به صورت (خم - می - نی) درآمده و به این گونه شده است .

115 - برای سخنانی که نیازمند «دلیل » هستند، دلیل بیاورید . و برای گفته هایی که نیازمند «مدرک » هستند، مدرک ذکر کنید; بویژه برای سخنانی که پذیرش آنها برای مردم مشکل است . مثلا برای محتوای این سخن که «لولاک لما خلقت الافلاک و لولا علی لما خلقتک و لولا فاطمة لما خلقتکما: ای محمد اگر تو نبودی، فلکها را نمی آفریدم . و چنانچه علی نبود، تو را نمی آفریدم . و در صورتی که فاطمه نبود، تو و علی را نمی آفریدم .» ، باید هم دلیل محکم بیاورید و هم مدرک معتبر .

116 - بکوشید از خالی بندی و سخنان مبالغه آمیز خودداری کنید، مگر آنکه بتوانید آنها را اثبات کنید . و توجه داشته باشید معمولا سخنورانی که در دام چنین خصلتی گرفتار آمده اند، از اثبات آن نیز عاجزند . به طور مثال، نگویید: «دیشب درمسجدی سخنرانی می کردم که هزاران نفر در آن شرکت کرده بودند و جای سوزن انداختن هم نبود» ، در حالی که خودتان می دانید و یا حتی عده ای می دانند آن مسجد گنجایش بیش از پانصد نفر را ندارد .

117 - در مواردی که تشخیص می دهید مثلا باید از اصطلاحات علمی مانند «پلورالیسم » و «سکولاریسم » و یا اصطلاحات عرفانی مانند «می » و «میکده » استفاده کنید و احتمال می دهید که مخاطبانتان مفهوم و معنای آنها را نمی دانند و یا برداشت دیگری از آنها دارند، بکوشید - هرچند به اختصار - آنها را تعریف نمایید و توضیح دهید تا مثلا سراینده شعر (بیا تا گل برافشانیم و می در ساغر اندازیم/فلک را سقف بشکافیم و طرحی نو دراندازیم) به شرابخواری و میگساری متهم نشود .

118 - هر سخنی را در جایگاه ویژه خود - نه پیش از آن و نه پس از آن - طرح کنید تا از تکرار سخن در جایگاههای مختلف سخنرانی خودداری ورزید که «خواجه شیراز» در سفته است و خوش گفته است: «هر سخن وقتی و هر نکته مکانی دارد» .

119 - در آغاز راه می توانید درباره موضوع و محتوای سخنرانی خود و چگونگی بیان آن، با دوستان اهل نظر و سخنوران و صائب نظران مشورت کنید . مثلا به آنان بگویید: «در شب نیمه شعبان برای تعدادی دانشجوی بسیجی می خواهم سخنرانی کنم . نظر شما درباره موضوع و محتوا و چگونگی بیان آن چیست؟» .

120 - شما می توانید از منابع و متون مختلفی استفاده کنید، ولی آنچه انتخاب می نمایید، باید از نظر طرز بیان، لباس سخنرانی به تن داشته باشد . از این رو، معمولا بیان محاوره ای و گفتاری بهتر از بیان کتابی و نوشتاری است . به طور مثال، به جای عبارت «هر سال بهار می آید و درخت شکوفه می زند و در پایان، به بار می نشیند . آیا ما از درخت نیز کمتر هستیم؟» بهتر است که در قالبسخنرانی و بر کرسی سخن بگویید: «هر ساله بهار می یاد و درخت شکوفه می زنه و در پایان، به بار می نشینه . آیا ما از درخت هم کمتریم؟»

121 - عنوان سخنرانی دارای اهمیت است . آن را گویا، کوتاه، زیبا و روان انتخاب کنید . مثلا از میان عنوانهای «غنا از نظر قرآن و سنت » ، «موسیقی از دیدگاه قرآن و سنت » ، «موسیقی از نظر اسلام » و «خوانندگی و نوازندگی از نظر آیات و روایات » شاید عنوان «موسیقی از نظر اسلام » گویاتر، کوتاهتر، زیباتر و روانتر باشد .

122 - برای سخنرانی، مطالب خود را تنظیم و دسته بندی کنید و بر اساس آن، سخن بگویید تا از این شاخه به آن شاخه نپرید و از آن شاخه نیز به شاخه دیگر نروید . و تنظیم و دسته بندی مطالب باید به صورت تدریجی باشد، یعنی از مطالب آسان که فهم آنها محتاج به مطالب دیگر نیست، آغاز شود و کم کم به مطالبی برسد که فهم آنها منوط به مطالب پیشین است .

123 - دسته بندی مطالب باید به اندازه ای باشد که برای آسان گشتن و روشن شدن مطلب لازم و مفید است; زیرا اگر سخن خود را به بخشهای فراوان و قسمتهای غیر مفید تقسیم و دسته بندی کنید، نتیجه معکوس خواهید گرفت و شنوندگانتان نمی توانند همه آن قسمتها و بخشها را بخوبی فراگیرند و در ذهن خویش بسپارند . و در دسته بندی و تنظیم هر مطلب باید قسمتها از یکدیگر متمایز باشند و امور مختلف باهم آمیخته نگردند و تقسیم آنچنان باشد که تمام مطلب را فراگیرد و آن را ناقص نگذارد .

124 - بکوشید که از بیان سخنان کهنه و نخ نما و تکراری و کلیشه ای خودداری ورزیده، به جای آن، از سخنان جذاب و نو که کمتر شنیده شده اند، استفاده کنید تا شنوندگان شما اندک و خسته و گریزان نشوند . فی المثل، اگر در زمینه «اهمیت هنر» و برای دانشجویان دانشکده هنرهای زیبا سخن می گویید، این گفتارهای مقام معظم رهبری، حضرت آیت الله خامنه ای - مدظله العالی - ، را برای آنان بگویید: «هر ایده، اندیشه و انقلابی که در قالب هنر نگنجد، ماندنی نخواهد بود (12/3/1363)» یا «دشمنی با هنر همانند دشمنی با خورشید است (22/8/1368)» .

125 - از داشتن «تکیه کلام » در هنگام سخن گفتن بپرهیزید . تکرار کلمات و عبارتهایی مانند «در واقع » ، «به اصطلاح » ، «به حساب » ، «به قول معروف » ، «عرض کنم به حضور شما» ، «در حقیقت » ، «فی المثل » و جز آن موجب آزردگی ذهنی شنوندگان می شود . به طور نمونه، چنین نگویید: «در واقع به شما حضار محترم باید عرض کنم آن آیه ای که در قرآن کریم آمده است و در واقع بیان کننده عدالت اجتماعی به طور عام و فراگیر است، در واقع همان آیه ای است که در آغاز عرایضم برای شما تلاوت کردم » .

126 - باید آنچه از دیگران نقل می کنید، ماخذ و سندش را به خاطر بسپارید تا هنگام پرسش، از جواب آن عاجز نمانید . رعایت این امر برای مطالبی که جالب و نو هستند، ضروریتر است . به طور مثال، اگر برای دانشجویان رشته ادبیات و در زمینه اهمیت شعر» این فرموده حضرت امام خمینی قدس سره را بیان می نمایید که «لسان [زبان] شعر بالاترین لسان است » ، ماخذ آن را که «صحیفه نور، ج 17، ص 192» است به خاطر بسپارید تا هنگام ماخذخواهی بتوانید پاسخگو باشید .

127 - همان گونه که «ساده نگاری » غیر از «ساده انگاری » است، «ساده گویی » نیز غیر از «ساده اندیشی » است . از این رو، بکوشید که اندیشه های والا، علمی و پیچیده را با زبانی «ساده » برای مردم بیان کنید تا سخنانتان قابل فهم برای آنان باشد; هرچند هنگام سخنرانی برای مخاطبان خاص، می توانید با زبان خاص سخن بگویید . برای مثال، می توان از بیشتر سخنرانیهای آیت الله شهید مطهری قدس سره نام برد که اندیشه های والا و پیچیده علمی را با زبانی «ساده » برای مردم بیان و تبیین می کرد .

128 - اگر می خواهید بدانید که آیا سخنان شما از طرح و انسجام و چارچوب کلی برخوردار است، ببینید آیا می توانید که رؤوس مطالب آن را در نظمی خاص روی کاغذ بیاورید . فی المثل، چنانچه برای «حوزویان » و در زمینه «روش فیش برداری » می خواهید سخن بگویید و روی کاغذ خود چنین نگاشته اید: مشخصات فیش، داستان محدث قمی، ضرب المثل مربوط، تعریف و اصول فیش برداری، حدیث «اکتبوا» ، سخن شهید مطهری، شعر مربوط و ... بدانید که سخنانتان دارای طرح و انسجام نیست; اما در صورتی که روی کاغذتان چنین آورده اید:

یک . تعریف فیش و مشخصات آن;

دو . ارزش و اهمیت فیش برداری;

ا . از نظر اسلام (حدیث اکتبوا) ;

ب . از دیدگاه بزرگان دین و دانش (داستان محدث قمی، سخن شهید مطهری) ;

ج . از دیدگاه فرهنگ و ادب (اشعار و ضرب المثلهای مربوط) ;

سه . اصول فیش برداری .

دراین صورت بدانید که سخنرانی شما دارای طرح و انسجام است .

منبع :

شمیم یاس :: مرداد 1382، شماره 5