فن بیان،اصول سخنرانی و هنرگویندگی وگفتگو

مبانى عمومى روش تحقیق

هدف «روشهاى تحقیق» که شاخه اى از علم «روش شناسى»⁽²⁾ است، فراهم آوردن و تعبیه نمودن ملاک، میزان معیارهایى است که فرد «محقق»⁽³⁾ در صدد تحقیق برآمده و با شناخت تقابل «تجربه عامیانه»⁽⁴⁾ و «تجربه علمى»⁽⁵⁾ و تفکیک این دو از یکدیگر، آگاهانه در پى ایجاد شرایط تجربى علمى تلاش کند. روشن است که قلمرو معرفتى از این دست، هر پدیده قابل تجربه اى را مى تواند در برگیرد و هر پدیده اى که مورد شناخت هر چند نسبى و ناقص باشد، ناشناختى نیست، بلکه هر ناشناخته اى قابل تحقیق است. حتى اگر هیچگاه به درک آن نایل نشویم. پس «جهان هستى» مورد اشاره انسانى همه در قلمرو روشهاى تحقیق قرار مى گیرد.

پس تحقیق جریانى است از جهل به علم که هیچ گاه به مطلق علم نخواهد رسید و همیشه در پى شناخت یک «مسأله»⁽⁶⁾ در تلاش است. مسأله در حقیقت آغاز یک پروسه تحقیق است. این ادعا که در قول معروف «جاندیوئى»⁽⁷⁾ با «روش حل مسأله»⁽⁸⁾ معروف شده را، چه در تجربه عامیانه و چه در تجربه علمى مى توان ملاحظه نمود. ذکر این روش به دو لحاظ قابل توجه است. یکى به لحاظ ساده بودنش و دیگرى به خاطر توجه به جنبه هاى علمى داشتن و توجه به مشکلات پیرامون حیات نمودن.

مراحل روش حل مسأله

روش حل مسأله در پنج مرحله بازشناسى مى شود:

1. برخورد به مشکل و یا مسأله که در مرحله آغازین و ضرورى تحقیق است.

2. مرحله تشکیل «فرضیات»⁽⁹⁾ زیرا که هیچ فردى جاهل مطلق نیست و بالضروه در برخورد به مشکل، فرضیات و «پیش فرض»⁽¹⁰⁾هایى که عمدتا آزمایش نشده و خام هستند را در «ذهن»⁽¹¹⁾ تجربه مى کند.

3. مرحله «جمع آورى داده ها»⁽¹²⁾ که اطلاعات لازم براى بررسى و «آزمایش»⁽¹³⁾ فرضیات گردآورى مى شود.

4. مرحله آزمایش که آنرا در اصطلاح «تجربه و تحلیل داده ها»⁽¹⁴⁾ مى گویند.

5 . و نهایتا آخرین مرحله که «استنتاج»⁽¹⁵⁾ یا نتیجه گیرى است فرا مى رسد.

روش فوق مانند هر روش دیگر تحت عنوان کلى روشهاى تحقیق مورد بررسى قرار مى گیرد، در صورتى که عنوان کلى روش شناسى، موضوعهاى «فلسفه شناخت»⁽¹⁶⁾ و یا «شناخت شناسى»⁽¹⁷⁾ را به مداقه مى گذارد، به عبارت دیگر در مبحث کلى تر روش شناسى، مباحثى از این دست مورد بررسى قرار مى گیرند:

1. آیا انسان توانائى شناخت دارد؟

2. آیا جهان هستى قابل شناخت است؟

3. اگر انسان توانایى شناخت دارد و جهان نیز قابل شناخت است، حد، میزان و وسائل و طرق شناخت کدام هستند؟

در حقیقت مبحث روشهاى تحقیق، وظیفه بررسى قسمتهایى از سئوال سوم را به عهده مى گیرد، یعنى بحث پیرامون وسائل و طرقى که در شناخت حقیقت مناسبترین و «اصلح اند»⁽¹⁸⁾ و اما از مهمترین مکاتب روششناسى موجود، یکى «اثبات گرایى»⁽¹⁹⁾ و «اثبات گرایى نو»⁽²⁰⁾ است که عمدتا مختصات معرفت علمى را والاترین معرفت تلقى مى کنند و در برابر این «چشم انداز»،⁽²¹⁾ اندیشه «تفسیرگرایى»⁽²²⁾ به باور و بصیرت مبتنى بر فهم و تفسیر نمادى انسان باور دارد.⁽²³⁾

مراحل تحقیق

عملیات تحقیق با حرکت علمى ویژه اى آغاز مى شود و داراى مراحل و مقاطعى است که یکى پس از دیگرى باید طى شوند. محقق در هر مرحله نیازمند به انجام عملیات مستقلى است که به صورت متوالى، در عین جدائى هر مرحله با مرحله قبل و بعد انجام گیرد و البته پس از ارزیابى یک مرحله و اطمینان به صحت و تمامیت آن وارد مرحله اى دیگر مى شود.⁽²⁴⁾

با توجه به نیت عملى روش حل مسأله، دریافتیم که مراد و هدف از تحقیق ارائه راه حل یک مشکل یا معضل است و آنرا در پنج مرحله از هم مجزا نمودیم. هر تحقیق در چارچوب هر علمى به نوبه خود خواه به مبادى گفته شده مذکور باور داشته و یا نداشته باشد ناگزیر از پنج مرحله عمده تشکیل شده است. اگر به یاد آوریم که وجه مشخصه یک تحقیق علمى، به کارگیرى تجربه علمى و تفکیک آن از تجربه عامیانه است، اکنون با دو سئوال دیگر روبرو مى شویم؛ نخست اینکه شاخصها و خصوصیات تجربه علمى چیست؟ و دوم اینکه به کارگیرى این میزان، یعنى تجربه علمى چه نتیجه خاص و ویژه اى در پى خواهد داشت؟ سوال نخست را به تدریج در طول این بحث بررسى خواهیم کرد، و اما نتیجه خاصى که به کاربردن موازین روش تحقیق براى محقق در پى دارد، خود مقوله مفصلى است که در اینجا تنها به دو مفهوم عمده در این رابطه خواهیم پرداخت.

مهمترین ادعاى روش تحقیق که تمام علوم بر آن مبتنى هستند، در این جمله خلاصه مى شود که این روشها مى توانند محقق را به واقعیت یک پدیده نزدیکتر و به عبارتى دیگر، نقاط مجهول را براى وى کمتر و او را به روشى نسبتا درست تر هدایت کنند. هر چه نتیجه کار محقق از خط تقابلى جهل به علم، نزدیکتر شود، درجه اطمینان نتیجه کار وى نیز بالاتر خواهد بود. پس مهمترین نتیجه خاص به کارگیرى روشهاى تحقیق براى محقق بالابردن درجه اطمینان به نتایج تحقیقاتى است. در اصطلاح روش شناسى این درجه اطمینان را دو مفهوم «اعتبار»⁽²⁵⁾ و «روائى»⁽²⁶⁾ به کار مى بریم که بحث آنها را در جایى دیگر دنبال خواهیم نمود. بنابراین یکى از مهم ترین اهداف محقق، بدست آوردن و حفظ نمودن اعتبار و روائى در هر گام از تحقیق است.

حال با توجه به مراتب فوق مهم ترین وظیفه پژوهشگر در فصل اول تحقیق، بایستى ایجاد اعتبار و روائى در سئوالات همان فصل باشد و مهم ترین مقوله در شروع تحقیق نیز، ویرایش موضوع و یا عنوان تحقیق مى باشد. ویرایش یک عنوان در دو مرحله انجام مى گیرد. به دیگر سخن محقق براى دست یافتن به روائى و اعتبار، بایستى موضوع را از دو قالب اصولى عبور دهد و با توجه به این دو مرحله ویراستارى موضوع، آنگاه براى نگارش فصل اول همت گمارد.

قابل توجه است که هیچ تحقیقى بدون نگارش فصل اول امکان شروع یافتن را پیدا نخواهد نمود و هیچ ارزیاب و استاد مشاورى هم نمى تواند هیچ گونه هدایتى انجام دهد مگر با مطالعه دقیق فصل اول تحقیق. فصل اول تحقیق معمولاً مراحل اول و دوم «روش حل مسأله» را در خود مى پوشاند.⁽²⁷⁾

ما در اینجا عناوین هر مرحله و کلیات مربوط به آن را مطرح مى کنیم تا دیدى اجمالى از کل مراحل تحقیق براى خواننده حاصل شود او به صورت کلى بداند و دریابد که چه کارهایى را باید انجام دهد کل تحقیق معمولاً هشت مرحله را به شرح زیر طى مى کند:

1. تعیین موضوع

غرض از موضوع، عنوان یا مسأله اى است که ما قصد بررسى و روشن کردن ابعاد و جوانب آن را بر عهده گرفته ایم و ممکن است موضوع تحقیق امرى سیاسى، اجتماعى، اقتصادى، فرهنگى، مذهبى، اخلاقى، علمى، تاریخى و ... باشد. در همه حال با توجه به محدودیت عمر سعى بر این است اهمیت و اولویت آن را مورد توجه و عنایت قرار دهیم. ببینیم درد و مشکل امروزى جامعه چیست و چگونه مى توان آن را رفع و درمان کرد.

2. تعیین مرز موضوع

موضوعات تحقیق معمولاً صورت کلى دارند و عناوین فراگیر و پردامنه هستند و محقٌق ناگزیر است موضوعى را که بر مى گزیند محدود کند، چارچوب هاى آن را در نظر گیرد، مرزها و حدود آن را مشخص کند تا در ضمن بررسى در جوانب و ابعاد آن غرق و سردرگم نشود و به کارهاى زائد و وقت گیر نپردازد، او در حین تحقیق همواره باید خود را در همان مرز و چارچوب محصور نگه دارد، مگر آنکه ضرورت هاى جدیدى او را وادارند که از مرز تعیین شده بیرون آید و بررسى بعد جدیدى را در کنار خود وارد نماید. غرض این است که حدود و مرز تحقیق قبل از اقوام اصلى و اساسى در تحقیق باید معلوم گردد.

3. تهیه اطلاعات

محقق براى دستیابى به حقیقتى، اثبات یا رد نظریه اى نیازمند به کسب اطلاعات است این اطلاعات شامل:

گاهى از طریق مطالعه و بررسى کتب و اسناد و منابعى که در این زمینه وجود دارند بدست مى آیند که در آن صورت تهیه منابع، مطالعه آنها، فیش بردارى و استخراج مطالب از منابع مطرح و مورد نظر است که هر کدام نیازمند شرح و بررسى جداگانه اى است و ما درباره آنها بحث خواهیم کرد. و زمانى از طریق تجربه، آزمایش و عمل، استفاده از پرسشنامه ها، بررسى اسناد و منابع مادى و غیرمادى، تحلیل مسائل، تجزیه و ترکیب آنها اطلاعات لازمه را بدست مى آورد. و البته در هر دو مورد بکارگیرى تفکر و تعقل در امور، مشاهده و ملاحظه اینکه حقایق چگونه جریان پیدا مى کنند و دقت و تمرکز اندیشه در جمع آورى اطلاعات لازم نقش اساسى دارند.

4. تدوین اطلاعات

پس از جمع آورى اطلاعات که بیشترین وقت محقق را به خود اختصاص مى دهد ضرورى است آنها را دسته بندى کنیم و هر دسته از اطلاعات را در جاى خود قرار دهیم مثلاً در بررسى علل اعتیاد، ممکن است اطلاعات به دست آمده نشان دهند که این امر داراى علل سیاسى، اجتماعى، اقتصادى و فرهنگى باشند. در این مرحله سعى داریم هر قسمت از اطلاعات به دست آمده را در جاى خود قرار دهیم و میزان این اطلاعات را اجمالاً ارزیابى کنیم و در این راه مباحث نزدیک به هم در کنار هم قرار مى گیرند مثلاً علل سیاسى در یک قسمت، علل فرهنگى در قسمت دیگر، علل اقتصادى و...نیز در جاى خود قرار خواهند گرفت.

5 . تهیه فرضیه

غرض از فرضیه، یا گمانه، عبارت است از حاصل ایجاد پیوند موقت بین دو یا چند نمود بگونه اى که ایده اى و یا طرز نگرشى جدید در ذهن پدید آورد. این امر از طریق مطالعه در اطلاعات دسته بندى شده و تعمق در آنها حاصل مى شود. مثلاً از تعمق در اطلاعات مربوط به جنبه هاى اجتماعى اعتیاد، شاید این مسئله به ذهن خطور کند که خانواده یا اجتماع در پدید آمدن آن نقش اساسى داشته است. فرضیه را حدس علمى نیز مى نامند بدان خاطر که مبانى آن را با روش علمى به دست آورده ایم و تلاش و کاوش علمى ما که با استفاده از روشهاى علمى صورت گرفته بود در این امر موثر بوده است.

6 . بررسى مجدد فرضیه

در این مرحله سعى داریم درباره فرضیه یا حدس علمى که با بکارگیرى روش علمى براى ما حاصل شده است به تحقیق و بررسى بپردازیم. فرضیه خود را مورد آزمایش و عمل قرار مى دهیم، درباره صحّت آن از نو به تحقیق مى پردازیم، آن درباره دیگران و یا دیگر امور هم سرایت و مورد ارزیابى و آزمایش قرار مى دهیم. به تجربه و ترکیب مسأله مى پردازیم، سعى داریم مصداق هاى دیگرى را در این مورد پیدا کنیم و عامل مربوطه را در آنها اثر دهیم، تا معلوم گردد، آنچه که حدس زدیم درست و قابل تطابق با واقع بوده است یا نه؟

7. تهیه اصل یا قانون

حاصل بررسى و تجدیدنظر در فرضیه به یکى از دو نتیجه زیر منتهى مى شود:

الف) در مى یابیم که حدس ها غلط بوده است. زیرا بررسى و تجدید نظر ما نشان داده اند که چنین امرى به گونه اى وسیع مصداق ندارد مثلاً اگر فرضیه ما این بود که نابسامانى خانواده عامل اعتیاد است در اثر تجدید نظر در فرضیه تا اعمال آن در سطحى وسیع دریافتیم که خانواده نابسامان زمینه را براى اعتیاد فراهم نمى کند، از صد مورد خانواده نابسامان که مورد بررسى مجدد ما بوده اند تنها پنج مورد از افراد به چنین وضعى دچار شده اند و دیگر معتادان بر اثر عوامل دیگرى که فقط ناشناخته اند معتاد شده اند، در چنین صورتى ناگزیریم به مرحله پنجم برگردیم تا حدس علمى دیگرى را در سایه تعمق و بررسى به دست آوریم.

ب) حدس علمى ما بر اساس بررسى ها و تجدید نظرها درست بوده و مثلاً خانواده نابسامان عامل اصلى اعتیاد به حساب آمده و تجدید نظر ما در نتایج بدست آمده آن را ثابت کرده است، در چنان صورتى به یک نتیجه علمى، به یک اصل، یک قانون، یک حکم، یا یک مبنا دست یافته ایم (این نکته قابل ذکر است که کلمه اصل را در علوم انسانى و کلمه قانون را براى علوم خالص به کار مى برند)

8 . دست یابى به نظریه یا تئورى

همان گونه که ملاحظه مى کنیم کار تحقیق ما در مرحله هفتم که به اصل و نتیجه اى دست یافتیم تمام است اما یک محقق تنها به یک تحقیق و دست یابى به یک اصل یا قانون قناعت نمى کند، بلکه سعى دارد عمر خود را صرف تحقیقات گوناگون در زمینه مباحث مختلف مربوط به یک رشته علمى بکند و به اصول و قوانین متعددى دست یابد و نیز از یافته هاى محققان دیگر در این رشته اطلاع حاصل کند. در چنان صورت از ارتباط نزدیک بین اصول و قوانین کشف شده به دید و بینش و نظریهاى دست پیدا مى کند و خود فردى صاحب نظر و فیلسوف و گاهى تئوریسین مى شود در این حال گفته مى شود او به نظریه اى دست یافته است، همانگونه که ملاحظه مى کنیم دست یابى به یک نظریه یا تئورى دستیابى به یک اصل یا قانون است. اصول براى افراد بدست آمدنى و قابل دفاع هستند در حالى که نظریه ها به سادگى پدید نمى آیند و توسط یک نفر همه گاه قابل دفاع نیستند.

9. نگارش و ارائه تحقیق

حاصل تحقیق بعدها به صورت نوشته اى در مى آید و در اختیار علاقه مندان قرار مى گیرد و این امر که تحت ضوابط و فنونى است ممکن است به صورت دست نویس، تایپ و یا چاپ و به صورت یک جزوه یا کتابى در آید.⁽²⁸⁾

اینکه عرضه و ارائه تحقیق به چه صورت و تحت چه شرایطى و با چه کیفیتى باید باشد مساله اى است که از حوصله این مقاله خارج است.

در فصل دوم محقق ناگزیر است تا تعدادى درخور، از تحقیقات زیربط با موضوع خویش را کندوکاو نموده و نتیجه کار را در این فصل به عنوان «مرور متون تحقیقاتى»⁽²⁹⁾ ذکر نماید. مهم ترین وظیفه محقق در این فصل، بدست آوردن بصیرت هایى است پیرامون موارد ذیل:

1. نقاط ضعف و قوت تحقیقات دیگران.

2. پرهیز نمودن هرگونه تجربه تکرارى غیرلازم.

3. توجه نمودن به توصیه هاى محققین قبلى.

به طور خلاصه در فصل اول بعد از ویرایش عنوان، مقدمات مطرح مى شود و قالب تئوریک تحقیق بسته میشود، یعنى تاریخچه مطالعاتى مطرح مى شود و موضوع تحقیق به عنوان یک مسئله، عنوان مى گردد و فرضیات و اهداف و حدود کار مشخص مى شود. در فصل دوم نیز تحقیقات مشابه، مطالعه و مرور مى شود تا راه و بى راهه از هم تمیز بهترى یابند. حال در فصل سوم مهم ترین وظیفه محقق شناخت و انتخاب روش تحقیق بهینه خواهد بود. به بیان واضح تر، روش، فن و طرح تحقیق و تحلیل مناسب با موضوع، انتخاب مى گردد طبیعتا اگر مطالب فصل اول و دوم، خوب وارسى و طبقه بندى نشده باشند، در فصل سوم، محقق قادر نخواهد بود که مناسب ترین راه رویارویى با مسائل پیشنهاد کند. محقق در فصل سوم، مطالب روش شناسى و روش تحقیق را درج خواهد نمود. این فصل در واقع مدخلى است براى سومین گام از مراحل «روش حل مسأله».

در فصل چهارم «جمع آورى داده ها»⁽³⁰⁾ یا اطلاعات جمع آورى شده را که مطابق با مرحله سوم «روش حل مسأله» است ارائه داده و نیز نتایج آزمایشات و یا عین استدلالات را مطرح نموده و به اصطلاح به «تجزیه و تحلیل داده ها»⁽³¹⁾ مى پردازد.

در فصل پنجم محقق با توجه به کلیات فصل اول و تجزیه و تحلیل بررسى ها و آزمایشات انجام شده در فصل چهارم، به استنتاج تحقیق پرداخته و نتیجه گیرى نهایى را با توجه به فرضیات و اهداف تحقیق انجام مى دهد، سپس براى محققین آتى، توصیه هایى را فراهم مى نماید.⁽³²⁾

منابع

1. قرآن کریم

2. آبراسون، جوزف هربرت، روش هاى تحقیق در پزشکى اجتماعى، ترجمه على صادقى حسن آبادى، شیراز، دانشگاه شیراز، 1363.

3. اتسلند، پتر، روشهاى تجربى تحقیق اجتماعى، ترجمه بیژن کاظم زاده، مشهد، آستان قدس رضوى، معاونت فرهنگى، 1371.

4. بت، جان، روشهاى تحقیق در علوم تربیتى و رفتارى، ترجمه حسن پاشا شریفى و نرگس طالقانى، تهران، انتشارات رشد، 1371.

5 . تاجدارى، پرویز، روشهاى علمى تحقیق همراه با نظریه ارزشیابى، اصفهان، انتشارات آتا، 1369.

6 . تنهائى، حسین ابوالحسن، تاریخ اندیشه و نظریات جامعه شناسى از ابتدا تاکنون، جامعه شناسى در ادیان، جلد اول، یزد، انتشارات بهاباد، چاپ دوم، 1373.

7. تنهائى، حسین ابوالحسن و نکهت تنهائى، شیوه تنظیم رساله و پایان نامه، اراک، انتشارات ذره بین، 1375.

8 . دشتى، محمد، روش تحقیق در اسناد و مدارک نهج البلاغه، قم، نشر امام على(ع)، بنیاد محترم امام رضا(ع)، 1368.

9. قائمى، على، روش تحقیق، انتشارات امیرى، دوم، 1372.

10. واتسن، لیال. فوق طبیعت، ترجمه شهریار بحرانى و احمد ارژمند، تهران، امیرکبیر، چاپ سوم، 1369.

پى نوشت ها

1. Research methods

2. Methodology

3. Researcher

4. Common Experience

5. Scientific Experience

6. Problem

7. John .D.

8. Problem Solving Method

9. Hypotheses

10. Presupposition

11. Mind.

12. Data

13. Experimental

14. Data Analysis

15. Conclusion

16. egdelwonK fO yhposolihP

17. ygolometsipE.

18. Fillest.

19. Positivism

20. Neo Positivism

21. Perspective

22. Inter Pertatinism

23. براى مطالعه بیشتر پیرامون مباحثات روش شناسى ر. ک . تنهائى، ج 1، «نظریات جامعه شناسى»، گناباد، مرند یزد، چاپ دوم، 1374.

24. قائمى، على، روش تحقیق، انتشارات امیرى، دوم، 1372، ص 96.

25. Validity.

26. Reliability.

27. تنهائى، ج 1، جواد نکهت، شیوه تنظیم رساله و پایان نامه، انتشارات ذره بین، پاییز 1375، ص 26.

28. روش تحقیق، على قائمى، ص 100.

29. تنهایى، ج 1، جواد نکهت، شیوه و تنظیم رساله و پایان نامه، ص 27.

30. Review Of The Literature.

31. Data Collection.

32. Data Analysis

منبع :

کتاب روش :: زمستان 1384، پیش شماره 4