اصول گویندگی در رادیو
اصول گویندگی در رادیو
امير نوري از معدود گويندگاني است كه نه تنها به زبان معيار تسلط كافي دارد بلكه با قوانين و قواعد آن آشناست و معتقد است كه يك گوينده راديو اگر به نقش آموزشي خود در اشاعه زبان معيار آشنا باشد هيچ گاه اصول بيان را زيرپانميگذارد و حرمت ميكروفن را نگه ميدارد.
با غلامعلي امير نوري، گوينده پيشكسوت راديو در خصوص زبان معيار و فن گويندگي در راديو گفتوگويي انجام دادهايم كه ميخوانيد:
يك گوينده بايد از كجا شروع كند؟
گوينده پس از اينكه فن بيان و صداسازي و استفاده درست از اندامهاي گفتاري را ياد ميگيرد، تازه يادگيرياش شروع ميشود. او بايد زبان فارسي و بيان فارسي را براي انتقال همه دانستهها به خدمت بگيرد و بر آن تسلط كافي پيدا كند. بيان فارسي يك بيان موسيقايي دارد كه با زبانهاي ديگر متفاوت است. بيش از 90 درصد واژههاي زبان فارسي يك هجايي است و هر هجا مرز و محدودهاي دارد كه اگر به واژههاي قبل از خودش بچسبد يا در حقيقت تركيب شود واژه تازهاي ميسازد، پس در بيان فارسي بايد كمال دقت را به كار برد تا تركيب پسوند و پيشوند و تغيير معني به وجود نيايد. بايد توجه داشته باشيم كه زبان فارسي از نظر اصول زبانشناسي، زباني است تركيبي و مثلا با زبان عربي كه زباني است اشتقاقي كاملا فرق ميكند، در نتيجه گوينده موظف است قوانين زبان و بيان فارسي را كاملا رعايت كند، ضمنا دو دستگاه (دستور زبان) و (تلفظها) را كه در همه زبانهاي دنيا جزو اركان زبان است و بايد بدون تغيير باقي بماند بشناسد. در زبان فارسي حفظ اين دو دستگاه نيز جزو اصول گويندگي است.
هر واژهاي كه وارد زبان فارسي شده بايد تابع قوانين اين دو دستگاه باشد. ما از زبان عربي بيش از هر زبان ديگري واژه گرفتهايم. اين واژگان بايد تابع قوانين دستوري (دستور زبان و بيان فارسي) و قوانين آوايي زبان فارسي باشد.
اين قوانين جزو اصول گويندگي هستند، پس او در هر شبكهاي كه كار كند و براي هر راديويي و براي ارتباط با هر طبقهاي كه باشد به هيچ عنوان نميتواند اين قوانين را ناديده بگيرد و آنها را تغيير دهد. در اين صورت ميماند وظايف نويسنده كه برنامه راديويي را براي چه شبكهاي و براي چه طيف و طبقهاي از مردم ميسازد.
خيلي از گويندهها به خاطر جذب مخاطب از هر شيوه و بياني استفاده ميكنند، اين نوع بيانها يا اين شيوههاي حرف زدن در برنامههاي راديويي چه جايگاه و كاربردي ميتواند داشته باشد؟
گوينده نبايستي به بهانه اينكه براي طيف خاصي مثلا جوانان برنامه اجرا ميكند اين قوانين را زير پا بگذارد يا در آنها تغييري بدهد. بايد توجه داشته باشد كه مردم از هر طبقه و صنفي كه باشند بيان معيار را از راديو و از زبان گوينده آموختهاند. پس گوينده قبل از هر چيز بايد نقش آموزش خود را در اشاعه بيان معيار ايفا كند و اصول اين بيان را نه تنها زير پا نگذارد بلكه تغيير هم ندهد.
ما يك زبان راديو داريم كه از دهان گوينده ميشنويم و بايد قاعدهمند باشد؛ در واقع همان زبان يا بيان معيار. اما راديو ميتواند از شخصيتهاي مختلف يا از كارشناسان و استادان و حتي از مردم در برنامههايش استفاده كند؛ يا حتي در يك نمايشنامه، تيپهاي مختلفي را قرار دهد كه هر يك معرف قشري از جامعه باشند كه هر يك ميتوانند زبان و لهجه و بيان خاص خود را داشته باشند. در بعضي برنامهها هم ميشود تيپهاي طنز و كمدي ارائه شود. متاسفانه چند سال است كه واژههاي مخفي يا به اصطلاح زبان مخفي، به صورت واژهنامه چاپ شده كه اين بزرگترين خيانت به زبان فارسي بوده است. اين زبان و اين نوع گفتار در اين شكل و نمود، هميشه در جامعه وجود داشته اما هرگز وارد حوزه رسمي و نوشتاري نشده بود. بيان اين واژهها از دهان يك تيپ هيچ اشكالي ندارد، ولي اشتباه راديو اين بوده كه اجازه داد اين واژهها وارد زبان رسمي گويندگان شود و اضافه بر آن لحن نامناسبي هم با آن همراه شد. زبان رسمي، هميشه مورد نياز مردم جامعه است، چون مردم بهواسطه آن آموزش ميبينند، ولي سودجويي و كم اطلاعي باعث شد اين اتفاق در راديو بيفتد. با اين حال افراد فرهيخته و باسواد هرگز اين كار را نميكنند چون ميدانند فرهنگ جامعه لطمه ميخورد.
شيوههاي اجراي جوانهاي امروز را چطور ميبينيد، آيا اين شيوهها را قبول داريد؟
من اين شيوههاي اجراي تازه و جديد را مغاير با اصول زبان فارسي ميدانم زيرا اضافه بر آنچه گفتم لحن مناسب با هر پيامي و ادب گفتاري را نيز از گوينده ميآموزيم.
استفاده از واژگان خاص بعضي از طبقات و بعضي ارتباطها، ارتباطهاي خارج از مناسبتهاي رسمي به اصل فرهنگي زبان لطمه وارد ميكند. خيلي روشنتر عرض كنم همه جوانان دنيا در هر سرزمين كه فكر كنيم در سنين بين نوجواني تا پايان جواني و ورود به سنهاي بالاتر از يك فرهنگ و گفتار خاص در روابط خصوصي خود بهره ميگيرند و پس از طي مراحل جواني و ورود در اجتماع رسمي و ازدواج، دنياي واژگاني و فرهنگي خود را تغيير ميدهند؛ به اين ترتيب بايد قبول كنيم در هر دورهاي از ادوار زندگي، ما از فرهنگ خاص همان دوره استفاده ميكنيم. برگرديم به سوال شما، از آنجا كه همه مردم از راديو و از زبان گوينده بيان معيار را ميآموزند گوينده يا مجري حق ندارد از واژگان غير رسمي و خارج از حوزه ادبي و ترتيبي و فرهنگي خود استفاده كند.
بعضيها معتقدند اين زبان معياري كه شما صحبت ميكنيد زبان معيار 30 سال پيش است
نه امروز. چقدر با اين حرف موافقيد؟
من اصلا اين نظر را نميپذيرم كه به دليل تغييرات اجتماعي و پيشرفتهاي ارتباطات و دانش و فن امروز، ما ميتوانيم بيان و فرهنگ خود را هم تغيير دهيم. زبان مهمترين ابزار و وسيله ارتباطي بين افراد و جامعه است. ما اگر علم و دانش و فناوريهايمان پيشرفت يا تغيير ميكند با همان بيان معيار براحتي ميتوانيم اين تغيير را نشان بدهيم.
مكانيزم صداسازي چگونه صورت ميگيرد؟
صداسازي يك كار كارگاهي و عملي است كه طي تمرينهاي متعدد و مختلف صورت ميگيرد. در اغلب مواقع بيشتر عضلات ما در حال انقباض است و ورزش كردن اين امكان را ميدهد كه عضلات را از اين حالت دربياوريم و آنها را به آرامش برسانيم. با اين حساب نصف بيشتر تارهاي صوتي ما در حال انقباض است. پس با تمرينها و فنوني كه وجود دارد، ميتوان اين تارها را فعال كرد. وقتي تارهاي صوتي فعال ميشوند، 3 حفره طنينانداز گلوگاه، دهان و بيني باز ميشوند كه باعث ميشود «صدا» گردش و طنين خوش پيدا كند.
استقبال جوانان از آموزش گويندگي در راديو چگونه است؟
امروز، آموزش خريدار كمي دارد. شايد تصور عدهاي اين است كه ميشود با دوستي و رابطه زودتر به مقصد رسيد، اما آموزش به زحمت، تفكر و كسب مهارت و البته زمان نياز دارد. اميدوارم مسوولان ما به اين نكته توجه كنند كه زبان، قاعدهمند است و با حرف زدن معمولي تفاوت دارد. پايه و اساس فن بيان و گويندگي، ارتباطهاي كلامي و گفتاري است و زبان و كلام هر سرزمين، تابع فرهنگ، تمدن، آداب و رسوم آن مملكت است. شرط اصلي موفقيت در گويندگي انجام تمرينهاي لازم، آگاهي از فنون بيان، داشتن تفكر، تمركز فكر و انضباط فكري و عملي است.
از خودتان بگوييد. از كجا شروع كرديد؟
براي اولين بار كارم را در راديو زاهدان همزمان با افتتاح اين راديو در تابستان 1338 آغاز كردم. پس از مدتي براي سربازي به تهران آمدم. در مدت كوتاهي كه به وطن خدمت ميكردم در راديو نيروي هوايي آن زمان مشغول به كار شدم و پس از آن در ارديبهشت 42 بهطور رسمي كارم را از راديو ايران شروع كردم.
از راديو نيروي هوايي بگوييد. چطور بود؟
تقريبا سال 40 زماني كه يك سرباز بيست ساله بودم وارد راديو نيروي هوايي شدم و يك سال و نيم آنجا خدمت كردم؛ مجوزي از ستاد نيروي زميني ارتش گرفته بودم كه هفتهاي 3 روز خدمتم را در راديو نيروي هوايي انجام دهم. من حتي بابت اين كار حقوق ميگرفتم. راديو نيروي هوايي يك راديوي مردمي بود، آهنگهاي مردمي و كوچه بازاري پخش ميكرد گاهي هم آهنگهاي ساده راديو ايران را بين برنامهها پخش ميكرد. يادم ميآيد مرحوم شادروان محسن فريد، هنرمند خوب و فعال كشورمان كه آن سالها در تئاترهاي لاله زار بازي ميكرد داستان شب را پيشنهاد داد و براي اولين بار داستانهاي هزار و يك شب از راديو نيروي هوايي پخش و با استقبال مردم روبهرو شد و راديو ايران هم داستان شب را با اقتباس از داستانهاي هزار و يك شب هر شب، از اين شبكه راديويي پخش كرد. در راديو نيروي هوايي ما برنامه تلفني داشتيم و من مجري اين برنامه بودم. مردم آهنگهاي مختلف درخواست ميكردند و ما پخش ميكرديم. آقاي اسدالله پيمان، گوينده موفق راديو هم كارش را از راديو نيروي هوايي شروع كرده بود.
اين راديو در كجا واقع بود و چند استوديو داشت؟
در انتهاي خيابان نيروي هوايي واقع در باشگاه نيروي هوايي (دوشان تپه) ساختمان كوچكي داشت كه از چند اتاق تشكيل شده بود؛ اتاق بزرگ را استوديو كرده بودند و اتاق فرمان و فرستنده هم آنجا بود، بعد از چند ماه كار اتاق ديگري را هم به صورت استوديو براي ضبط برنامه ساختيم.
برنامههاي اين راديو توليدي بود يا زنده. چه ساعاتي برنامه داشت و كدام منطقه را پوشش ميداد؟
بيشتر برنامهها زنده بود، حتي موسيقيها. خوانندهها ميآمدند در سالن راديو و به همراه نوازندهها مشغول به كار ميشدند و پشت ميكروفن ميخواندند و مينواختند و همه اينها به طور زنده از راديو پخش ميشد. راديو نيروي هوايي از ساعت 9 صبح تا 1 بعداز ظهر و از ساعت 17 تا 21 شب برنامه داشت كل تهران را پوشش ميداد بعضي از شهرستانهاي نزديك هم ميتوانستند برنامههاي اين راديو را گوش كنند.
برگرديم به آن زمان. چند راديو در ايران مشغول به كار بود؟
غير از راديو نيروي هوايي و راديو ايران، راديو تهران هم براي قشر روشنفكر برنامههاي ادبيات جهان و كلاسيك ايران را تهيه ميكرد.
آيا از همان ابتدا ميدانستيد كه گوينده موفقي ميشويد؟
چون ادبياتم خوب بود و گاهي شعر ميگفتم و جشنهاي مدرسه را اجرا ميكردم و از گويندگان معروف آن موقع تقليد ميكردم، ميدانستم كه به درد اين كار ميخورم. تصادفي به گويندگي روي نياوردم بلكه با اطلاع و آگاهي آمدم و از همان ابتدا با بازيگري، كارگرداني، خبرخواني و خواندن شعر و ادبيات و برنامههاي اجتماعي كارم را شروع كردم. خوشبختانه شهرستانها اين فرصت را به كساني كه علاقهمند هستند، ميدهند.
در اين 51 سال كه از سابقه فعاليت شما در راديو ميگذرد، بيشتر چه برنامههايي را اجرا ميكرديد؟
من در خدمت استاداني همچون شادروان انجوي و مهدي سهيلي تلمذ كردهام. قبل از انقلاب فقط خبر مشروح را همراه با گويندگاني همچون مولود عاطفي، شكوه رضايي و فرنگيس اردلان ميخواندم و برنامه شعر و ادبيات همچون كاروان شعر و موسيقي را همراه با آذر پژوهش و فيروزه امير معز اجرا ميكردم. پس از ادغام راديو و تلويزيون قرار شد كه گويندگان خبر جز خبرخواني كار ديگري نكنند اما چون ديدم خبر طبع مرا ارضا نميكند، با اجازه شادروان تورج فرازمند مسوول راديو از خبر كناره گرفته و به برنامههاي ادبي و فرهنگي پرداختم. بعد از انقلاب هم به اجراي برنامههاي ادبي و فرهنگي همچون در انتهاي شب و سيماي فرزانگان پرداختم.
از لحن و بيان اجرا در برنامههاي ادبي بگوييد.
ما براي رساندن هر پيام و هر معني و مفهومي لحن مناسب آن كار را به كار ميبريم. در زندگي عادي هم همين طور است وقتي از همسرمان ميخواهيم كه كاري برايمان انجام دهد آن را با لحني ملايم و خواهشگونه مطرح ميكنيم، اگر به چيزي اعتراض داريم لحنمان عوض ميشود. وقتي به صورت رسمي با كسي صحبت ميكنيم اضافه بر لحني كه متناسب با موضوع و كلاممان به كار برده ميشود؛ به مناسبت جايگاهمان و جايگاه مخاطبمان چيزي هم به لحنمان اضافه ميشود كه مربوط به جايگاهمان است. گوينده يك شبكه راديويي و تلويزيوني يك شخصيت رسمي است و بايد متناسب با اين شخصيت لحن رسمي داشته باشد.
تاسيس راديو را در به كار بردن گفتاري قانونمند چقدر موثر ميدانيد؟
پس از ايجاد راديو بود كه از بيان و گفتاري استفاده شد كه قبل از آن نبود؛ مثلا در ايران قرنها است كه از زبان فارسي استفاده ميكنيم ولي آن زمان از نمود نوشتاري زبان فارسي استفاده ميكرديم و نمود نوشتاري زبان فارسي زبان رسمي ايرانيان بوده است. زبان فارسي نمود گفتاري ثابت و قانونمندي نداشته، باسوادان ايران از طريق نوشتار با هم در ارتباط بودند! ولي از گفتاري يكسان و قانونمند برخوردار نبودند.
بهنظر ميرسد شما بر اين باوريد استادان ادبيات در دادن اطلاعات و گويندگان راديو در بيان گفتار صحيح به مردم نقش بسزايي دارند؟
از زماني كه راديو در تهران شروع به كار كرد، بياني پيدا شدكه به آن بيان معيار ميگوييم و مردم گفتار معيار زبان فارسي را از گوينده ياد گرفتند. اكنون هم اگر يك استاد دانشگاه را در برنامه راديويي و تلويزيوني دعوت كنيم همين بيان فارسي را با لهجه مادرياش صحبت ميكند حتي از نظر صدا و فركانس صداها ممكن است صداي مطلوبي نداشته باشد و حتي داراي نقص تلفظي باشد. هرگز نديدهايم كه شنوندهاي با برنامه تماس بگيرد و اعتراض داشته باشد اما اگر همين ايرادها به مقدار بسيار كم در صدا و گفتار گوينده مشاهده شود، شنوندگان تلفن و اعتراض ميكنند چون گوينده را يك شخصيت رسمي راديو و تلويزيون ميدانند و هرگز انتظار ندارند اين شخصيت رسمي بيان غيرمعيار داشته باشد. براي اينكه مردم بيان معيار، لحن مناسب و مودبانه و تربيت صحيح گفتاري را از گوينده ياد گرفته و ميگيرند نه از استاد دانشگاه. مردم از استاد دانشگاه اطلاعات و دانش را فرا ميگيرند حتي اطلاعات و دانش مربوط به زبان. البته در نمود نوشتاري و در قوانين شعر و نوشتار، بيان معيار در صدا و لحن و گفتار گوينده نمود پيدا ميكند.
در اين ميان برنامهسازان راديو براي آشنا كردن جوانان با مشاهير ادب فارسي ايران چه نقشي دارند؟
هر برنامه راديويي با يك همكاري گروهي شكل ميگيرد، به وجود ميآيد و پخش ميشود. مسووليت كار گروهي به عهده گروه است و مديران شبكهها مسوول هماهنگي و همكاري گروه هستند ولي اغلب مشاهده شده كه اعمال سليقه ميكنند كه اين غلط است. همه كارهاي راديو بايد با همكاري عملي و فكري انجام شود. بسياري از متفكرين ما، دانشمندان و استادان معتقدند كه همه فرهنگ ما در آثار نوشتاري بزرگانمان تجلي پيدا كرده و بايد به شكلها و طرق درست به گوش نسلهاي مختلف ايراني برسد بخصوص جوانان تا به قول شادروان يوسفي آنها را ايرانيان بافضيلتي بار بياورد كه به فرهنگ گذشته و آثار فرهنگي خودشان افتخار كنند و به قول ايشان ايراني بافضيلت كسي است كه با آثار ادبي فرهنگ فارسي آشنا و مانوس باشد.
در حال حاضر چه ميكنيد؟
در اكثر شبكههاي راديويي و تلويزيوني برنامه اجرا ميكنم. در بعضي برنامهها به صورت كارشناس و در بعضي برنامهها به عنوان نويسنده، گوينده و مجري فعاليت دارم. همچنين براي شبكه راديويي ايران صدا، كل شاهنامه را خواندهام كه آرامآرام اين اثر هنري در سايت قرار ميگيرد. ضمن اينكه طرح كل ادبيات را به راديو ايران ارائه دادم كه قرار بود اين برنامه از خمسه نظامي شروع شود، ولي فعلا از حافظ شروع كردهايم.
در حال حاضر براي راديو ايران برنامه ادبي
بر بال غزل را اجرا ميكنيد. از اين برنامه برايمان صحبت كنيد؟
برنامه بر بال غزل سعي دارد كه تمامي غزليات حافظ شيراز را از ابتدا تا انتهاي ديوان مرور كند.
در اين برنامه غزلي از حافظ خوانده ميشود، در فرصت باقي مانده كه بيش از چند دقيقه نيست به حداقل دادن اطلاعات بسنده ميكنيم. معناي مختصر بعضي از واژگان و معرفي نسخه بدلهاي حافظ از ديگر بخشهاي اين برنامه است. متاسفانه به خاطر ضيق وقت نميتوانيم راجع به زيباييهاي شعر و هنر حافظ و صنايع شعري كه در يك غزل به كار رفته صحبت كرد.
من شيوههاي اجراي تازه و جديد را مغاير با اصول زبان فارسي ميدانم
اگر بخواهم در خصوص موسيقي اين برنامه صحبت كنم بايد به موسيقي آرم كه قطعه بسيار زيبايي از مرحوم پرويز مشكاتيان آهنگساز مشهور ايران است، اشاره كنم. در اين قطعه موسيقي فاصلههاي مناسبي براي گنجاندن كلام و نام برنامه وجود دارد كه در قالب سنتي اجرا شده و براي اين برنامه كه از اشعار كلاسيك و سنتي بهره ميبرد، موسيقي بسيار مناسبي است. همچنين در اين برنامه از تك نوازي اساتيدي چون معروفي، عبادي، ياحقي، شريف و اسدالله ملك، حبيبالله بديعي، جليل شهناز، كسايي و همه نوازندگان چيرهدست ايران استفاده ميشود؛ به طوري كه سعي كرديم حتي يك قطعه در 2 برنامه استفاده نشود و تنوع موسيقايي برنامه حفظ شود. اين برنامه كه از دهم مهرماه به روي آنتن رفته، هر شب از ساعت 45/21 از راديو ايران پخش ميشود.
پس اين كار غير از آن حافظخواني اي بوده كه در لوح منتشر شده بود؟
سالها پيش با شركتي قرارداد بسته بودم در مورد خواندن حافظ براي انتشار لوح. چون مبلغ قرارداد را تمام و كمال نپرداختند قسمتي از كار را در سيدي جمعآوري كردم و چون آموزشگاه داشتم سيديها را در كلاس درس بين هنرجويانم تقسيم كردم تا بهتر آموزش ببينند و با خواندن زبان معيار آشنا شوند.
براي جوانهايي كه علاقه به كار گويندگي دارند، چه پيامي داريد؟
كار گويندگي اگرچه در نگاه اول ممكن است همان حرف زدن به نظر برسد ولي حرف زدن با حساب و كتاب، رسمي و بسيار دقيق است. زبان يكي از مهمترين پديدههايي است كه انسان با آن سر و كار دارد، از طريق زبان انسان ميتواند عميقترين احساسات و افكار و تخيلاتش را حتي تجارب و دانش خود را به ديگران انتقال دهد و گوينده موظف است تمام دقايق آوايي و نوشتاري زبان را بشناسد و بهكار گيرد. پس در اين صورت يك كار ساده و سرسري نيست. هرچقدر بيشتر بدانيم بيشتر به اهميت آن پي ميبريم و متوجه ميشويم كه زبان و گفتار چه دامنه وسيع و بزرگي دارد. اگر به ادبيات گذشته با تعمق نگاه كنيم، متوجه ميشويم بزرگترين متفكرين جهان در ايران زندگي ميكردند. بنابراين زيباترين هنر كلامي را شاعران خلق ميكنند كه براي خلق اين زيبايي استعداد نهاني و لطف خداوندي نياز است كه اگر تحصيل و يادگيري هم با آن همراه شود، آن استعداد و ذوق پرورش مييابد و به كمال ميرسد.
جام جم
زهره زماني
مثل خردمندان فكر كنيد اما با مردم به زبان خودشان حرف بزنيد.