زیبایی ها و زشتی های زبان
زیبایی ها و زشتی های زبان
عفت کلام
زبان وسیله ی بدبختی و خوشبختی انسان را فراهم می آورد. اگر زبان در اختیار آدمی قرار گیرد و وی با نیروی تعقل و تدبیر، آن را به کنترل خویش درآورد، از بسیاری مفاسد و گناهان در امان می ماند. زبان تنها عضوی است که منشأ بسیاری از گناهان و انحراف ها است. از زبان می توان برای شهادت حق و ناحق، حفظ آبرو و بی آبرویی، دروغ و صداقت، غیبت و سکوت، تهمت و واقعیت استفاده کرد. انسان بدزبان در نظر دیگران متنفر است و همگان از نیش زبانش که چون شمشیری برنده و تیز است، فرار می کنند. با این وصف، سعادت انسان در گرو آن است که از شرّ زبان به خدا پناه ببرد و آن را به کنترل خود درآورد. پیامبر گرامی اسلام می فرمایند:
إَحْفِظْ لِسانِکْ.
زبانت را حفظ کن.
پرحرفی
انسان های پُرگو، مخزن سخنان پوچ و بی ارزش اند. آنان برای این که رشته ی سخن را از دست ندهند، می کوشند بی اندیشه و ناسنجیده، مطالبی را بر زبان آورند. بدین ترتیب شنوندگان نه تنها به سخنان او توجه نمی کنند، بلکه با ناراحتی و تنفر، هر لحظه منتظرند که سخنان او پایان پذیرد تا دمی بیاسایند. از آن پس نیز سعی می کنند که از مصاحبت و هم نشینی با او بپرهیزند. بنابراین انسان باید در سخن گفتن، اعتدال را رعایت کند تا به لغزش دچار نشود و دل زدگی دیگران را فراهم نسازد. پیامبر گرامی اسلام می فرمایند:
مَنْ کَثُرَ کَلامُهُ کَثُرَ سَقَطُه.
هر کس کلامش زیاد باشد، لغزشش نیز زیاد می شود.
هم چنین می فرمایند:
نِعْمَ الْهِدیَّةُ اَلْکَلِمَةُ مِنْ کَلامِ الْحِکْمَةِ.
چه نیکو هدیه ای است یک کلمه گفتار حکمت آموز.
پرهیز از نجوا
اگر خواستید سخنی خصوصی را به کسی بگویید، سعی کنید گفت وگوی تان در حضور دیگران، نجواگونه نباشد؛ زیرا در این حالت، اطرافیان می پندارند درباره ی آنان صحبت می کنید یا این که شما، آنان را غریبه فرض کرده و سخن تان را با ایشان در میان نگذاشته اید. در نتیجه، بدگمانی پدید می آید و رشته ی محبت و دوستی از هم گسیخته خواهد شد. شایسته است از گفت وگوهای خصوصی در حضور دیگران بپرهیزیم تا ضرر و زیان های روحی به دیگران وارد نیاید. پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله نیز در هشداری می فرمایند:
اِذا کانُوا ثَلاثَةٌ فَلا یَتَناجی إِثْنان دُونَ الثّالِثِ.
وقتی سه تن با هم هستند، دو نفرشان جدا از سومی نجوا نکنند.
عذرپذیری
گاهی انسان در برخوردهای اجتماعی خویش، با دیگران اختلاف پیدا می کند که گاه به مشاجره ی لفظی یا برخورد فیزیکی می انجامد. اما سرانجام ممکن است خود آن فرد یا با واسطه نزدش بیاید و عذرخواهی کند. در چنین حالی، مروت و جوان مردی اجازه نمی دهد دست رد به سینه ی او بزنیم؛ زیرا وی خودش را شرمسار می داند و از عذاب وجدان رنج می برد. پسندیده است که با برخوردی بزرگوارانه، عذرش را بپذیریم و برای انجام این کار نیک، از او سپاس گزاری کنیم. رسول گرامی اسلام در این باره می فرمایند:
مَنْ لَمْ یَقْبَلِ الْعُذْرَ مِنْ مُتَنَصِّلٍ صادِقا کانَ اوْ کاذِبا لَمْ نَیَلْ شَفاعَتی.
هرکس عذر پوزش گری را ـ راست باشد یا دروغ ـ نپذیرد، به شفاعت من نمی رسد.
پرده پوشی
چون انسان معصوم نیست، ممکن است در طول زندگی مرتکب گناه یا اشتباهی شود که هر چند از نظرگاه الهی دور نمی ماند، اما دوست ندارد اسرارش در بین مردم، آشکار و رسوای عام و خاص شود. بنابراین، اگر انسان از اعمال پنهانی کسی آگاه شود، اجازه نداردآن را آشکار کند؛ زیرا سبب لکه دار شدن حیثیت و آبروی آن فرد می شود و چه بسا وی گستاخ تر شود و حتی آشکارا به کارهای بدتر دست یازد. پیامبر گرامی اسلامی درباره ی حفظ اسرار دیگران می فرمایند:
لا تخرقنَّ علی احدٍ سِترا.
به هیچ وجه پرده ی اسرار دیگران را نَدرید.
بدگویی در غیاب افراد
بدگویی و غیبت از عادت های بسیار ناپسند است. شخص بدگو و غیبت کننده، درباره ی دیگران در غیاب آنان، سخنانی می گوید که آنان را ناراحت می کند. از این رو، همواره از آشکار شدن سخن خود، در رنج و هراس به سر می برد تا مبادا چهره ی منافقانه اش پدیدار شود. این ناپسندترین برخورد با دوستان است که در غیاب آنان، اسرارشان را هویدا کنیم یا به بدگویی از ایشان بپردازیم. آیا بهتر نیست که انسان، مراقب کردار خود باشد و به دیگران احترام گذارد تا خود نیز محترم باشد. پیامبر گرامی اسلام درباره ی حفظ زبان می فرمایند:
ما کَرِهتَ أَنْ تُواجِهَ بِهِ اَخاکَ فَهُوَ غیبَتُهُ.
هرچیزی را که دوست نداری، روبه روی برادر خویش اظهار کنی، غیبت است.
صدا زدن به بهترین نام ها
کسانی که از ادب و اخلاق اسلامی بهره مندند، می کوشند دیگران را به زیباترین نام ها بخوانند و آنان را به نامی که از آن نفرت دارند، صدا نکنند. اما با کمال تأسف، برخی به این مسأله ی مهم که با روح و روان آدمی ارتباط مستقیم دارد، بی توجه اند و گاه به عمد و با قصد و غرض اشخاص را به نام هایی صدا می زنند که از آن ناراحت می شوند. هنگامی که اینان، بابرخورد تند طرف مقابل، روبه رو می شوند، نام کار خود را شوخی می گذارند، در حالی که این توجیه، غلط و نادرست است. پیامبر گرامی اسلام می خواهند دیگران را با بهترین نام ها بخوانند:
... وَ تَدْعُوهُ بأَحب اسمائِهِ...
... و آنان را با نیکوترین نام هایشان بخوانید...
شنیدن سخنان خوب
مؤمن ـ هم چون عاشقی که در راه رسیدن به معشوق سر از پا نمی شناسد ـ نه تنها از آموختن مطالب حکمت آمیز و هر آن چه او را به سوی محبوب هدایت کند، خسته نمی شود، بلکه اشتیاق او برای شنیدن حکمت، روز به روز افزایش می یابد. آنان چنان دراین راه مصمم اند که هیچ گونه ضعف و سستی در آنان دیده نمی شود. آنان حیات معنوی خود را به این سخنان خوب و با ارزش وابسته می دانند و از هم نشینی با عالمان مهذّب و مطالعه ی کتاب های سودمند لذّت می برند. مصاحبت با خوبان، خواه ناخواه آثارمثبتی در انسان بر جا می نهد. پس بکوشیم حقِّ گوش را که شنیدن نیکوست، ادا کنیم. پیامبر گرامی اسلام در تحسین این رویه ی پسندیده می فرمایند:
لَنْ یَشْبَعَ الْمُؤْمِنُ مِنْ خَیْرٍ یَسْمَعُهُ حَتّی یَکُونَ مُنْتَهاهُ الجَنَّةَ.
مؤمن هرگز از شنیدن سخنان خیری که می شنود، خسته نخواهد شد تا به بهشت برسد.
سخنان دلنشین
بعضی افراد به جای به کار بردن سخنان ساده و همه فهم، کلمات سنگین و مشکل به کار می برند که این مسأله، شنونده را به زحمت می افکند. باید با مردم به قدر فهم شان سخن گفت و از چاشنی پند و لطافت نیز بهره برد تا برای آنان قابل درک باشد. دشوارگویی و اظهار فضل گوینده، سبب رنجش خاطر شنوندگان می شود. در این صورت، شنوندگان خواهند کوشید از او دوری کنند؛ زیرا می پندارند وی با این گفته ها می خواهد علم و دانش خود را به رخ مردم بکشد و دیگران را پایین تر از خود بداند. پیامبر گرامی اسلام به زبان مردم سخن می گفتند و به دیگران نیز توصیه می فرمایند:
حَدُّثُوا النّاسَ بِما یَعْرِفُونَ أَتُریدُونَ أَنْ یُکَذَّبَ اللّه َ وَ رَسُولَهُ.
با مردم آن گونه که می فهمند سخن بگویید. آیا می خواهید ( با به کار بردن کلماتی که نمی فهمند) خدا و پیغمبر را تکذیب کنند؟
غوغا سالاری
برخی افراد برای این که حق و باطل را در هم آمیزند، به جار و جنجال و جو آفرینی می پردازند. اینان با هیاهوگری، خود را صاحب حق جلوه می دهند واشک تمساح می ریزند، به گونه ای که افراد ساده لوح، بسیار زود فریب می خورند. دراین صورت، ساده لوحان به کمک آنان می شتابند. امّا پس از مدتی، به نادرستی ادعای آنان پی می برند و خود را سرزنش می کنند که چرا بی تأمل، زیر پرچم غوغا سالاران گرد آمدند؟ بسیار پسندیده خواهد بود که انسان با شنیدن هر صدای بلندی به آن سو کشیده نشود و اعمال و رفتار خود را حساب شده و سنجیده به انجام رساند. پیامبر گرامی اسلام می فرمایند:
دَعْ قیلَ وَ قالَ وَ کَثْرَةَ السُّؤالِ وَ إِضاعَةَ الْمالِ.
از جنجال و هیاهو گری و سؤال زیاد و تلف کردن مال بپرهیز.
راست گویان دروغین
ظاهر و باطن برخی افراد یکسان است و به دلیل این ویژگی، همواره مورد احترام مردم اند و دیگران به اعمال و رفتار آنان اعتماد دارند و شهادت های شان را می پذیرند. در مقابل، با افرادی روبه رو می شویم که با ظاهرسازی و ریاکاری های حساب شده، خود را به عنوان انسان های راست گو معرفی می کنند، اما در مواقع مقتضی، برخلاف انتظار ظاهر می شوند. در این حالت، افرادی که به آنان اطمینان کرده اند، پشیمان می شوند و اعتماد آنان به طور کامل از بین می رود. پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله ، این راست گویان دروغین را به شدت مورد انتقاد قرار می دهند و می فرمایند:
کَبْرَتْ خِیانَةً أَنْ تُحَدِّثَ أَخاکَ حَدیثا هُوَ لَکَ بِهِ مُصَدِّقٌ وَ أَنْتَ لَهُ کاذِبٌ.
خیانتی بس بزرگ است که تو به برادر خویش سخنی بگویی که او تو را راست گو شمارد، در حالی که دروغ گفته باشی.
اطلاع رسانی درست
گاهی افرادی را می بینیم که وقتی سخن خوبی را می شنوند یا مطلب سودمندی را در کتابی می خوانند و آن را مفید می یابند، بی درنگ یادداشت می کنند تا در مواقع مقتضی، به اطلاع دوستان و آشنایان و دیگران برسانند این کار، شیوه ی بسیار پسندیده ای است و در طول تاریخ، بسیاری از انسان ها، از همین راه به آگاهی های بسیار ارزش مند دست یافته اند. چه بسا اگر این کار انجام نمی شد، امروز بسیاری از اطلاعات و دانستنی های ما وجود نداشت. پس بکوشیم سخنان و گفتار و کلمات مفید را به اطلاع همگان برسانیم تا با ثبت و ضبط آن در حافظه ها و عمل به آن، راه هدایت بپیماییم. حضرت محمد صلی الله علیه و آله درباره ی هدایای کلامی می فرمایند:
نعم العَطِیَّةُ کَلِمَةُ حَقٍّ تَسْمَعُها ثُمَّ تَحْمِلُها اِلی اَخٍ لَکَ مُسْلِمٍ.
چه نیکو عطایی است کلمه ی حقی که آن را می شنوی، سپس به برادر مسلمانت می رسانی.
پرگویی
برخی افراد چنان پرحرف اند که عرصه را بر شنونده تنگ می کنند. دراین حالت، شنونده در جست وجوی راهی است تا خود را از شرّ این گوینده ی پرحرف خلاص کند. این گونه افراد چون زیاد سخن می گویند، هر سخن پوچ و کم ارزشی را بر زبان می رانند و چه بسا دچار مکرر گویی و دروغ گویی می شوند و بعدها ناگزیرند پاسخ گوی سخنان ناسنجیده ی خود باشند. بنابراین، شایسته است انسان، مختصر و مفید سخن بگوید و توجه داشته باشد که پرحرفی، از اعتبار او در جامعه می کاهد. پیامبر اسلام در نکوهش این صفت ناپسند، می فرمایند:
شِرارُ اُمَّتی الثَّر ثارُونَ.
پرگویان و پرچانه ها، بدهای امت من هستند.
کم گویی
زبان، عضوی از بدن است که می تواند منشأ بسیاری از گناهان مانند: تهمت، غیبت، دروغ، سخن چینی و... گردد. هر چه انسان، زیادتر سخن بگوید، گناهانش افزایش می یابد و هر چه سکوت او طولانی تر باشد، به سعادت و سلامت نزدیک تر است. انسان عاقل کسی است که بیشتر می اندیشد و کمتر سخن می گوید. خاموشی، عیب های احتمالی انسان را پوشش می دهد و شخصیت او را نزد دیگران محفوظ می دارد. بر عکس، پرگویی به سرعت باطن انسان را نزد دیگران آشکار می سازد. انسان های پرسخن معمولاً برای اثبات سخنان نابجای خود به تلاش بیهوده دست می یازند و در این راه، با از دست دادن سلامت روحی و روانی خویش، در نگاه دیگران، منفور جلوه می کنند. پیامبر راستین اسلام برای حفظ سلامت و شخصیت فرد مسلمان، در توصیه ی ارزنده ای می فرمایند:
سُکوُتُ اللِّسانِ، سَلامَةُ الاِْنْسانِ.
خاموشی مایه ی سلامت است.
ستایش های بی جا
اگر کسی را به دلیل کار با ارزش او ستایش کنیم، مطلوب و پسندیده است، اما گاهی، مدح و ستایش نه تنها خوب نیست، بلکه بسیار ناپسند است. آن هم زمانی است که انگیزه ی آن، مادی باشد یا برای شاد کردن زورمداران انجام گیرد. این کار تملق و چاپلوسی است و چه بسا فرد ستایش شده، می پندارد انسان والا مقامی است. بدین ترتیب، پرده ی غرور، دیدگان او را می پوشاند، عیب های خود را نمی بیند و راه نجات را نمی پیماید. از این رو، پیامبر درباره ی کسانی که فردی را بی جا می ستایند، چنین فرموده است:
اَحثُّوا التُّرابَ فِی وُجُوهِ المَدّاحینَ.
بر چهره ی ستایش گران (نابجا) خاک بیافشانید.
یاد کرد نیکی مردگان
چون انسان معصوم نیست، خواه ناخواه در طول زندگی مرتکب اشتباه و خطا می شود. پس همه در پرونده ی اعمال خود، اعمال نیک و بد دارند. با این حال شایسته است پس از درگذشت آنان، اعمال خوب شان را بازگو کنیم و از بدی های آنان سخنی نگوییم؛ زیرا:
1ـ شاید خداوند، وی را به دلیل کارهای نیکش، آمرزیده باشد.
2ـ اینک او در گذشته است و زنده نیست تا از خود دفاع می کند.
3ـ این کار، بازماندگانش را بسیار ناراحت می کند.
4ـ در تعالیم اسلامی آمده است که از درگذشته گان به نیکی یاد کنیم.
پیامبر وارسته ی اسلام می فرمایند:
اُذکُروا محاسِنَ مَوْتاکُمْ وَ کُفُّوا عَنْ مَساویهِم.
نیکی های مردگان تان را یاد کنید و از بدی های شان چشم بپوشید.
اظهار نظر ناآگاهانه
یکی از صفات ناپسند این است که انسان بدون علم و اطلاع درباره ی موضوعی اظهار نظر کند. این امرممکن است برای فرد، خانوده و جامعه، زیان های جبران ناپذیری به بار آورد. ممکن است انسان به دلیل سادگی یا کم تجربه بودن، به سخن فردی گوش فرا دهد و عواقب جبران ناپذیری متوجه او شود، یا در یک مسأله ی مهم اجتماعی، با تن در دادن به سخن شخص ناوارد، مصالح هزاران نفر را به خطر اندازد. بر این اساس پیامبر گرامی اسلام می فرمایند:
اَعْظَمُ النّاسِ قَدْرَا مَنْ تَرَکَ مالا یَعْنِیه.
عالی قدرترین مردم کسی است که در آن چه به او مربوط نیست، دخالت نکند.
پرده پوشی
چون انسان معصوم نیست، ممکن است در طول زندگی مرتکب گناه یا اشتباهی شود که هر چند از نظرگاه الهی دور نمی ماند، اما دوست ندارد اسرارش در بین مردم، آشکار و رسوای عام و خاص شود. بنابراین، اگر انسان از اعمال پنهانی کسی آگاه شود، اجازه نداردآن را آشکار کند؛ زیرا سبب لکه دار شدن حیثیت و آبروی آن فرد می شود و چه بسا وی گستاخ تر شود و حتی آشکارا به کارهای بدتر دست یازد. پیامبر گرامی اسلامی درباره ی حفظ اسرار دیگران می فرمایند:
لا تخرقنَّ علی احدٍ سِترا.
به هیچ وجه پرده ی اسرار دیگران را نَدرید.
مثل خردمندان فكر كنيد اما با مردم به زبان خودشان حرف بزنيد.